rUsI
ienklfb
ny pUrb dy lokF ƒ kyvl kOmI afËfdI
leI hI sfmrfj dy ivruD JUx ky nhIN jgfieaf,
sgoN ies qoN ielfvf AuhnF dI smuwcI socxI Auqy
vI bhu-muKI prBfv pfieaf. pihlI vyr iek nvF
idRÈtIkox-iksfnF aqy mËdUrF ƒ
sfmrfjI luwt dy iÉlfÌ jQybMd krn
df idRÈtIkox-vI AuhnF sfhmxy ilaf rwiKaf.
Êdr pfrtI dy dUsry dOr ivc af ky ikrqI
aÉbfr dI nINh rKx vfly lIzr, rUsI ienklfb
dIaf prfpqIaF ƒ awKIN vyK ky bhuq prBfivq
hoey. BfeI sMqoK isMG qy rqn isMG dI 1922-23
dI rUs PyrI dOrfn EQy ho rhI smfjI qbdIlI ny
AuhnF dI mfniskqf Auqy zUMGI Cfp lfeI.
pr pÀjfb ivwc rUsI ienklfb dy ivcfr ikvyN
afey? ikMnF ny ilaFdy qy iks rUp ivwc ilaFdy?
rUsI ienklfb dy ivcfrF qy Aus dIaF prfpqIaF
ƒ pÀjfb ivwc ikvyN smiJaf igaf?
ieh mslf zUMGI ivcfr-crcf dI mMg krdf hY. ijvyN
asIN Aupr iËkr kIqf sI rUsI ienklfb afpxy
mUl ivwc sMsfr ienklfb leI hMBlf sI (iekwly
dys ivc smfjvfd sQfpq kIqf jf skx df isDFq lYinn
dI mOq ipwCoN buÉfirn qy stfiln vloN
1924 ivc pyÈ kIqf igaf sI, ijs dy hwk
ivc AuhnF ny vKry prsMg ivc khIaF, ies sMbMDI
lYinn dIaF do tUkF lwB leIaF sn) Aus vyly lYinn
qy qIjI ietrnYÈnl sMsfr sfmrfjI qfkqF
dy iKlfP hr sfmrfj-ivroDI qfkq dI qMd ƒ
sMsfr ienklfb leI vwD rhIaF qfkqF dI ÈkqI
ƒ vDfAux leI joV rhy sn. jy kOmI lihrF
df AudyÈ sfmrfj qoN mukqI prfpq krn leI
Aus ƒ kmËor krnf sI, jy kOmI lihrF
df AudyÈ sfmrfj qoN mukqI prfpq krn leI
Aus ƒ kmËor krnf sI, qF mËdUr
jmfq df AudyÈ sfmrfj dy afDfr srmfeydfrI
ƒ iblkul hI qbfh krnf sI. ies prsMg ivc
cOQI kOimntrn kFgrs (nvMbr 1922) dy pUrb dy
svfl nfÜ sMbMDI QIissF’ ivc pÀjfb
ivc AuBr rhI akflI lihr df iËkr vI ilaFdf
igaf, pr ies ƒ sfmrfj-ivroDI, suDfrvfdI
progrfm vflI lihr smJx dI bjfey, iÌAUzl
ËmIn-mflkF ivruD lihr dy qOr Auqy vyiKaf
igaf, jo ik lihr dI smrQf ƒ vDf ky vyKxf
sI. aYm[aYn[ rfey qy AuhnF dI pqnI aYviln rfey
vloN akflI lihr dI ies iÌAUzl-ivroDI
qwq Aupr ieMtrnYÈnl dy prcy ‘ieMtrnYÈnl
prYWs kfrspFzYNs’ ivc Cpx vflIaF afpxIaF
ilKqF ivc AudoN qk Éfs Ëor idqf
jFdf irhf, jdoN qwk ies lihr dy smJOqfvfdI afgUaF
ny srkfr nfÜ gwlbfq krky lihr ƒ Twp
nhIN idqf.
pÀjfb ivc Kwby-pwKI lihr df 1928 ivc
hI kuJ ku mUMh-mwQf bixaf qy ies jqn ivc pihlF
vwK vwK DfrfvF nfÜ juVy lokF vloN ihwsf
pfieaf igaf. sfmrfj-ivroDI lihr ivc vwK vwK
idRÈtIkoxF qoN Bfg lYx vfly lokF ivcoN
hI agy vDyry imlItYNt qy sUJvfn kfzr dy kuJ
ku Bfg ny hI smfjvfdI ivcfrF vwl vDx df hMBlf
mfiraf. ieQy nukqf spwÈt krn dI loV hY
ik smfjvfdI ivcfrF vwl vDx vfly lok ies sfmrfj-ivroDI
lihr ivc Bfg lYx vfly lokF ivcoN hI inkly. so
ieho ijhy lok qy ikMny ku lok smfjvfdI ivcfrF
vwl vDxy sn, ies gwl Aupr kfÌI hwd qwk
inrBr krdf sI ik iksy jgHf kOmI lihr df AuBfr
ikMnf ku zUMGf qy imlItYNt hY qy ieh AuBfr ikhVy
smfjI gruwpF ivc PYilaf hoieaf hY. so pÀjfb
ivc smfjvfdI ivcfrF dI sImq dfiery dI lihr atwut
qOr Auqy ieQoN dy sfmrfj-ivroDI kOmI AuBfr dI
lihr dy sImq dfiery nfÜ juVI hoeI sI. ies
qwQ Aupr Ërf vDyry Ëor dyx dI loV
hY ik smfjvfdI Jukfa vwl vDx vfly lok pihlF
vDyyry krky kOmI afËfdI dy JukfavflI lihr
ivcoN dI guËr ky hI lMG skdy sn. ieMj bsqIvfdI
hflqF hyT kOmvfdI ivcfrDfrF qy smfjvfdI ivcfrDfrf
ivc koeI afpf-ivroD nhIN sI, sgoN pCVI cyqnqf
vfly smfjI gruwpF leI smfjvfdI cyqnqf vwl vDx
dy rfh ivc kOmvfdI ivcfrDfrf iek iksm df aMqrkflI
isDFq sI, ijs ivc iKwcy jfx qoN bfad hI AuhnF
ƒ ies dIaF sImfvF qy ies dy aMdr rihx kfrn
burjuafËI vloN afpxy qMg ihwqF leI ies
dy vrqy jfx df aihsfs huMdf sI, qy ieMj AuhnF
ƒ ivcfrDfrk qOr Auqy smfjvfdI iÉaflF
vwl pulFG putx ivc mdd krdf sI. 1928 qoN 1934
qk BfrqI kimAUinst pfrtI (jo kuJ kuJ gruwpF
dy rUp ivc sI) ny stfiln dy prBfv hyT qIjI ieMtrnYÈnl
dy ies isDFq ƒ afpxIaF pflsIaF df afDfr
bxfieaf ik kOmvfd qy smfjvfd iek dUsry dIaF
ivroDI ivcfrDfrfvF hn. kOmvfd burjuafËI
dI ivcfrDfrf hY qy mËdUrF dI pfrtI dI ivcfrDfrf
qF ies pYtI burjuaf ivcfrDfrf (kOmvfd) dy iKlfÌ
lgfqfr jdo-jihd krky hI inKrdI hY. pr iknHF
hflqF hyT? ies prsMg ƒ mUloN hO awKoN proKy
kr idwqf igaf.
1927 ivc tRftskI ƒ rUs `coN bfhr kwZx qoN
ipwCoN hux qIjI ieMtr-nYÈnl awq-Kwby
Jukfa vwl moV kwt rhI sI qy ies df prBfv lfËmI
hI Aus ipCy lgx vflIaF kimAUinst pfrtIaF Aupr
ipaf. ies isDFq df afDfr ieh PfrmUlysn hY: kOmvfd
kyvl burjuafËI dI ivcfrDfrf hY. mËdUr
jmfq leI ieh iek iksm dI ‘bImfrI’
hY, jo mËdUr jmfq ƒ bfhroN lgdI hY
qy ieMj ies ‘bImfrI’ df iÈkfr
ho-jfx qoN bfad kudrqI hI mËdUr jmfq burjuafËI
dI jkV ivc Ps jFdI hY. ies nvyN moV (1928-34)
Auqy ies gwl Aupr Ëor idqf igaf ik jy mËdUr
jmfq ny afpxy afp ƒ iek afËfd jQybMd
jmfq dy qOr Auqy KVHf krnf hY qF pfrtI ƒ
ËrUr hI pihlF ies dI ivcfrDfrk sÌfeI
leI kOmvfd dy ivruD lVnf hovygf. {ieQy asIN
ies gwl vwl vI ieÈfrf kr dyxf cfhuMdy
hF ik mfrksvfdIa pfs kOmvfd nfÜ sMbMiDq
ajy koeI Tos isDFq nhIN hY. ies sMbMD ivc Auh
ies svfl vwl vI ruicq rhy hn ik kOmvfd vwl ikhVf
ruK aÉiqafr kIqf jfvy qy ikAuN kIqf jfvy.
pr kOmvfd afpxy afp ivc hY kI? ies svfl df AuhnF
pfs ies motI Dfrnf ik ‘kOmvfd burjuaf
ivcfrDfrf hY’ dy isvf hor koeI AuWqr nhIN.
ies motI ÌfrmUlyÈn ƒ vwK
vwK ieiqhfsk prsMgF ivc ikvyN smiJaf jfvy? asIN
Aupr BfrqI kimAUnistF vloN koimntrn ipCy lg
ky ies dI iek prkfr dI smJ apxf lYx df iËkr
kIqf hY. pr ies leI AuhnF ƒ kOmI lihr qoN
inKV bihx df iswtf (1928-34) Bugqxf ipaf. ies
Dfrnf dI iek vKrI smJ mfE vloN cInI hflqF ivc
lfgU kIqI geI. ies dOrfn ies gwlq smJ hyT koimntrn
vloN afm krky aqy BfrqI kimAUinstF vloN Éfs
krky jo Ëihr kFgrs soÈilst pfrtI
dy iKlfÌ Augilaf igaf, Aus df vyrvf dyx
dI sfzy pfs ieQy QF nhIN. AuhnF pfTkF ƒ
vI asIN iehI khFgy ijhVy ieQy ieh svfl AuTfAuxf
cfhuxgy: jy kimAUinstF df 1934-35 ivc kFgrs
soÈilst pfrtI vwl iehI rvweIaf sI qF
1936 ivc Auh isDfqk kFtf bdl ky ies pfrtI ivc
ikvyN dfKl hoey? dUsrf svfl: jykr kFgrs soÈilst
pfrtI df bxnf BfrqI burjuafËI dI ‘afÉrI
cfl’ sI qF kyrlf dI sfrI dI sfrI kFgrs
soÈilst pfrtI jo ik pihlf imlItYNt nYÈnilst
pfrtI sI ikvy 1939 ivc kimAUinst pfrtI iivc
vwt geI-hor vyrvf leI vyKo; ky dfmmodrn: iek
BfrqI kimAUinst dIaF XfdF. }
myrT sfijÈ (1932) kys vyly pÀjfb
ivc Kwby-pwKI Jukfa dy lok ienHF cfr muK JukfvF
ivcoN inKr ky sfhmxy afey: mhfjIr, kOmvfdI nOjvfn,
imlItYNt akflI, Êdr pfrtI dy mYNbr qy
hmdrd. ies smyN (1926-28) iehnF kfrkunF dI igxqI
df aMdfËf lfAuxf muÈkl hY, pr qF
vI iehnF ivc vDyry srgrm kfrkun 15-20 qoN vwD
nhIN sn. 1922 ivc aYm[ aYn[ rfey dy prBfv hyT
lfhOr ivc ienklfb aÉbfr dy duafly iek
grup pYdf hoxf ÈurU hoieaf. ies gruwp
dy mhwqvpUrn afgU-Êulfm husYn qy tryz
XUnIan lihr ivc srgrm afgU aYm[ ey[ Kfn aqy
aYs[ zI[ hsn. ies gruwp ny aYm[ aYn[ rfey dIaF
kiJ ku ilKqF ƒ AurdU ivc anuvfd krky ienklfb
ivc Cfipaf. pr kfnpur sfiËÈ kys
ivc ies dy sMpfdk ƒ Dr lYx mgroN, ieh grup
koeI Éfs prBfv pfAux qoN pihlF hI iKMz
igaf.
ÌrvrI 1915 ivc mOlvI abIbAuWlf isMDI
dy prBfv hyT mYzIkl kflj lfhOr dy pÀdrF
muslmfn ividafrQIaF df iek grup kfbl igaf, ijQoN
Auh aMgryËF qoN mukqI prfpq krn leI jhfd
CyVnf cfhuMdy sn. iehnF kuJ ku muhfjIrF dI mdd
nfÜ hI rfjf mihMdrF pRqfp ny 1915 ivc kfbl
ivc ‘Bfrq dI afrËI srkfr’ kfiem
kIqI. 1921 ivc rUs jfx qoN pihlF muhMmd alI
AurÌ spfsI qy rihmq alI ËkfrIaf
ies ‘afrËI srkfr’ nfÜ
sMbMiDq sn. ipCoN kfbl ivc aYm[ aYn[ rfey dy
sQfpq kIqy ivcfrDfrk kyNdr df muwK krqf-Drqf
vI spfsI sI. ies kyNdr df sbMD akflI qy Êdr
lihr nfÜ vI sI. ies kyNdr dy prBfv hyT
hI mfstr moqf isMG ny akflI lihr aMdr Kwbf Jukfa
kfiem kIqf. muhfjIrF dy iek grup ivc, jo nvMbr
1920 ivc rUs puwjf, ÈOkq AusmfnI, rÌIk
aihmd, abdul mjId, ÌËl ielfhI kurbfn
qy ÌIroËdIn mnsUr Èfiml sn.
iehnF ivcoN mujId, mnsUr qy kurbfn ny ipCoN
sohn isMG joÈ nfÜ iml ky pÀjfb
kimAUinst pfrtI df XUint kfiem kIqf. keI vfr
ies ƒ ‘joÈ grup’ vI
ikhf jFdf irhf. myrT sfiËÈ kys ivc
pÀjfb ivcoN sohn isMG joÈ, abdul
mjId aqy kydfr nfQ sihgl Auqy mukdmf clfieaf
igaf sI. jwj agy idqy hOsly qy idRVHqf vfly
ibafnF ny sohn isMG joÈ ƒ pÀjfb
dy kimAUinstF ivcoN isrkwZ kimAUinst dy qOr
Auqy AuBfiraf.
qIjI ieMntrnYÈnl qy ikrqI grup: ieQy
asIN Êdr lihr dy pihly dOr bfry kuJ nhIN
khFgy qy ies bfry pfTkF ƒ sohn isMG joÈ
dI pusqk ‘ihMdusqfn Êdr pfrtI: sMKyp
ieiqhfs’ pVHn dI isÌfrÈ
krFgy. qIjI ieMtrnYÈnl dy suJfa Aupr
XUrp ivcly BfrqI ienklfbIaF ny meI 1921 ivc
Bfrq dI afËfdI leI bdyÈF ivc jUJ
rhIaF sfrIaF jQybMdIaF dI sFJI mIitg swdx dI
qjvIË bxfeI ijs ivc Êdr pfrtI ƒ
vI Èfiml hox df swdf idqf igaf. Êdr
pfrtI kfrkun ies vyly amrIkf ivc bxI imlItYNt
mËdUr jQybMdI dy prBfv hyT af rhy sn. Êdr
lihr PylH hox ipCoN, sfnÌrFissko kys
ivc BfeI sMqoK isMG ƒ 21 mhIinaF dI sËf
hoeI. ies vyly jyl ivc Auh mfrksvfdI ivcfrF
dy prBfv hyT afey qy AuhnF rUsI ienklfb bfry
jfxkfrI prfpq kIqI. ikrqI dy jUn 1927 dy prcy
ivc ikhf igaf hY ik jyl ivc BfeI sMqoK isMG
ny mËdUr jmfq dI lihr nfÜ sMbMiDq
pusqkF pVHIaF. iewk hmkYdI amrIkI kimAUinst
dI mwdd nfÜ Aus ny mfrks dI pusqk kYpItl
vI pVHI. (BfeI sfihb bfry hor ivsqfr leI vyKo:
sohn isMG joÈ df iliKaf pYNPlt: BfeI
sMqoK isMG-jIvn qy kMm) 1922 dy aMq ivc jF 1923
dy ÈurU ivc BfeI sMqoK isMG qy BfeI rqn
isMG rUs phuMcy hoey sn. rUs ivc Auh qIjI ieMtrnYÈnl
dI cOQI kFgrs ivc Èfml hoey. AuhnF ny
qIjI ieMtrnYÈnl dy prDfn ËInovIv
nfÜ mulfkfq kIqI. jd BfeI sMqoK isMG Bfrq
dI srhwd aMdr dfÉl ho rhy sn, qF sqMbr
1923 ivc AuhnF ƒ igrPqfr kr ilaf igaf.
AuhnF ny Bfg isMG kYnyzIan qy krm isMG cImf
dI mdd nfÜ 1926 ivc ikrqI rsfly dI nINh
rKI. ikrqI df pihlf aMk, ÌrvrI 1926 ivc
inkilaf. ikrqI dy pihly aMk dy stfiel Aupr ieh
iliKaf hoieaf sI:
afpxy hwQIN afpxf afpy hI kfj svfrIey
rfg vzhMs mhlf 5Gr4
gur iml lfDf jI rfmu ipafr-myry lfQy sgl vsUry.
ikrqI ny ies mhfn vfk dI afigaf anusfr syvf
arMB kIqI hY.
mfrc dy prcy qoN lY ky sqMbr dy prcy qk BfeI
sMqoK isMG ny ieh idlcdp lyK ikrqI ivc iliKaf:
sfzf vwzf kfmf. ies lyK ivc AuhnF svfl AuTfieaf
ik ÊrIb iksfnF dy duwKF df aMq ikvyN ho
skdf hY? ies ivc AuhnF ny sMsfr ivc pRcwlq vwK
vwK dysF dy ËmInI bMdobsqF dI crcf kIqI.
afÉr Auh ies nqIjy Aupr pujdy hn ik jd
qk iksfn afpxy afpxy Coty KyqF ivc awzrI vfhI
krdy rihxgy, Auh duKF qoN Cutkfrf nhIN pf skdy.
AuhnF iliKaF: “vrqmfn smyN ivc iekwTy
afdmI dI qfkq nfÜ ivhfr clfAux dy vqIry
Aupr Ëor dyxf, arQfq ies gwl Aupr Ëor
dyxf ik ivhfr df Auprflf dUr dUr, alg alg rih
ky kIqf jfvy, iksfnF dy kfË nfÜ pfp
kmfAux vflI gwl hY. hor imhnqkfrIaF ƒ clfAux
vflIaF vwzIaF vwzIaF kMpnIaF huMdIaF hn. KyqI
dI imhnqkfrI ivc vqIrf ieh cilaf hoieaf hY ik
hr iksfn afpxI ‘ZfeI pfa iKcVI’
alg pkfAuNdf hY. ies krky KyqI dI smuwcI imhnqkfrI
bfkI imhnqkfrIaF dy mukfbly ivc Gftf AuTf rhI
hY. ikrsfn ies Gfty qoN qF hI bc skdy hn jykr
ieh vI vzIaF kMpnIaF ivc jQybMd ho ky sFJI vzI
qfkq nfÜ ËmIn ƒ vrqn. vzy pYmfny
Auqy jo ivhfr clfieaf jfvy Auh ËrUr hI
Coty pYmfny Auqy cl rhy ivhfr nfÜoN ijwq
jFdf hY. ies gwl bfbq lMmI AugfhI dI loV nhIN.”
jy asIN meI 1926 qoN agsq 1926 qwk ikrqI ivclI
sfmwgrI Auqy Jfq mfrIey, qF pqf clygf ik ikrqI
df iDafn vDyry krky, dys aqy bdys ivc cl rhIaF
mËdUr lihrF bfry pÀjfbIaF ƒ
igafn krfAux vl sI. BfeI sfihb anusfr ieh mËdUr
jmfq dI axhoNd kfrn vl sI ik pÀjfbI buwDIjIvI
iksfn-muKI sn. sMqoK isMG dy sfry ivcfrF ƒ
pVHn AuprMq pqf lgdf hY ik Auh mËdUr jmfq
dI lihr nfÜ sMbMiDq afrQk pwKF ƒ qF
smJ sky qy ies nqIjy Auqy phuMcy ik Aus lihr
dy afpxy aslI nyqf hI Aus dI agvfeI kr skdy
hn. iksy dys ivc ienklfbI qfkqF agy ienklfb
socy-smJy ivigafnk progrfm dy qOr Auqy rwKy
jfx sbMDI auhnF dI soc aDUUUrI sI. mËdUr
jmfq dI ikho ijhI jQybMdI hovy? AuhdI ikho ijhI
XuD-nIqI qy dfapyc hox? iehnF svflF ƒ ajy
AuhnF AuTfAuxf sI ik meI 1927 ivc AuhnF dI mOq
ho geI. AuhnF dI mOq bfad ikrqI duafly juVy
lokF ivcoN koeI vI hsqI aYsI nhIN sI jo mËdUr
lihr aqy mfrksvfd bfry AuhnF ijMnI vI smJ rwKx
vflI huMdI. kf: sohn isMG joÈ dy moiZaF
Aupr ikrqI df aYzItr bxn dI ieh BfrI iËMmyvfrI
Aus vyly af peI jdoN mfrksvfd bfry AuhnF df
igafn isrÌ aYnf hI sI: ‘mfrks kihMdf
hY ik hr svfl ivc rotI df svfl huMdf hY’
. ies smyN sohn isMG joÈ Êdr lihr
qy akflI lihr dI imlItYNsI dI pfx vfly ivcfrF
qoN agy lMG ky spÈt qOr Auqy ienklfbI
zYmokrYitk ivcfrF ƒ apxfAux leI jqnÈIl
sn. smfjvfdI ivcfrDfrf vl AuhnF df bOiDk ivkfs
dyÈ dy bfkI BfgF ivc kMm kr rhy kimAUinstF
nfÜ imlx qy ivcfr-vtFdry nfÜ hI ÈurU
huMdf hY.
iek pfsy ikrqI aÉbfr df inklxf qy dUsry
pfsy Êdr pfrtI dy pihly jwQy df mfsko
vl pVHfeI leI rvfnf hoxf, aMgryË puls leI
bhuq rVkx vflI gwl sI. puls vloN ikrqI ƒ
dbfAux dy jqn kIqy gey, pr prbMDkF dy hOsly
kfrn ieh jqn nfkfm rhy.
ikrqI pUrn afËfdI qy smfjvfdI ivcfrF df
prcfr krn vflf pÀjfbI df pihlf prcf sI.
ies ivcfrDfrk kyNdr ƒ KVHf krn leI pÀjfb
dy ienklfbIaF ƒ bhuq muÈklF df sfhmxf
krnf ipaf. qIjI ieMtrnYÈnl dI iek dsqfvyË
ivc ikrqI vloN kIqy jfx vfly kMm dI ÈlfGf
kIqI sI. ies ivc iliKaf sI: “Éfs
qOr Auqy pÀjfb dy iksfnF ivc, ijnHF ny
1919-22 dI lihr ivc vD cVH ky ihwsf ilaf. isafsI
cyqnqf kfÌI awgy vD cukI hY. pÀjfb
iksfnF dI isafsI pfrtI, ijs df nF Êdr
pfrtI hY, ny afpxf prBfv vDf ilaf hY qy ivcfrDfrk
qOr Auqy ies ny imhnqkÈ avfm dI pfrtI
bxn vwl ivkfs krnf ÈurU kr idqf hY. pÀjfb
iksfn lihr dy rsfly ivc ijhVf ky Bfrq ivc afpxI
hI prkfr df rsflf hY, sfƒ mËdUr jmfq
dy aMqr-rfÈtrvfd vwl vDx df cyqMn jqn
vyKx ivc imlygf. “ijvyN ik asIN ipCy dws
afey hF 1919-22 dIaF GtnfvF ivc pÀjfb
dI iksfnI ny koeI Éfs idlcspI nhIN sI
idKfeI; Êdr pfrtI Aus vyly pÀjfb
dy iksfnF dI pfrtI nhIN sI; Êdr pfrtI
amrIkf ivc pÀjfb dy iksfnF dI pfrtI hI
sI qy pÀjfb ivc ies df prBfv Aus vyly
mfmUlI hI sI. qIjI ieMtrnYÈnl dy ies
Kwby dOr (1928-34) smyN aslIaq ƒ bhuq vDf
cVHf ky pyÈ kIqf igaf. ieh AuprlI tUk
qoN vI spwÈt hY aqy qIjI ieMtrnYÈnl
dIaF Bfrq sMbMDI Aus smyN dIaF sfrIaF dsfqvyËF
ivc dyKx ƒ imldf hY. )
pr asl ivc vyiKaf jfvy qF ies vyly (1926-28)
ikrqI dy afly-duafly juVy lokF dy ivcfr imlItYNt
akflI ivcfrDfrf, Êdr ivcfrDfrf, qy smfjvfd
dy moty moty ivcfrF df imlBogf hI sn. AuhnF
dI mfnisk bxqr Dfrmkqf anusfr ZlI hoeI sI. BfeI
sMqoK isMG jy iek pfsy kYpItl pVHdy sn, qF dUsry
pfsy gurbfxI df pfT vI krdy sn. pr qF vI rUsI
ienklfb df smuwcf prBfv bhuq mhwqvpUrn sI. ies
ny nvIN prkfr dI dunIaf df supnf pÀjfbI
lokF awgy afm krky qy nOjvfnF awgy Éfs
krky riKaf, ijs ƒ jdo-jihd rfhIN sfkfr
kIqf jf skdf sI. ies prBfv df sfDfrnIkrn asIN
ieMj vI kr skdy hF, ik Auh lok jo pÀjfb
ivc kimAUinst lihr dy moZI bxy, mfrksvfd dy
isDFqF qoN nhIN, rUsI ienklfb dIaF Tos prfpqIaF
qoN pRBfvq hoey sn.
mfrksvfdI isDFq qoN pRBfvq hox aqy iksy dys
ivc Ausy isDFq dI smJ nfÜ kIqy ienklfb
dIaF Tos prfpqIaF qoN pRBfvq hox ivc aMqr hY.
iek df Jukfa mfrksvfd ƒ ivigafnk ZMg vjoN
smJx qy apxfAux vwl huMdf hY qy ies ƒ apxf
ky XQfrQQ df ivÈlyÈx krky Aus
ƒ bdlx vwl huMdf hY; jdoN ik dUsry df Jukfa
Aus dys dIaF prfpqIaF ƒ mfzl vjoN afpxf
AudyÈ smJx vwl huMdf hY ijs ivc Aus dys
dIaF Tos hflqF ivc ivksq kIqIaF ÌfrmUlyÈnF
qy jQybMdk rUpF ƒ ien-ibn kfpI krn df acyq
jF sucyq jqn vI Cuipaf huMdf hY. Bgq isMG qy
sohn isMG joÈ dovyN smkflI sn qy AunHF
ny kuJ dyr leI nOjvfn Bfrq sBf ivc iekwiTaF
kMm vI kIqf. pr Bgq isMG iBMn hY qy Aus df boiDk
ivkfs vI hor qrHF hoieaf. — (cldf)
|