| |
| Since
2002 |
| March—
April
2010 |
ISSN
1703 - 8375 |
| |
|
| |
| |
|
| |
| Êdr
lihr dy hwQly aiDaYn df mµqv |
|
| —
hrIÈ ky purI — |
Êdr
lihr BfvyN QoVHf smF hI cwlI, pr ies ny Bfrq dI afËfdI
leI Gol ivc AuWGf rol adf kIqf. BfvyN BfrqI rfÈtrvfd
dI ieiqhfskfrI ivc ies nUM ajy ies df Auicq sQfn nhIN
imilaf, qF vI ieh nhIN ikhf jf skdf ik ieh ies Gol
df iek axiliKaf kFz hI bxI rhI hY. ies lihr dy drjn
qoN vwD ibrqFq pRkfiÈq hoey imldy hn,1 keI
jIvnIaF aqy svY-jIvnIaF ivc2 aqy Bfrq dy suqMqrqf
sMgrfm nfl sMbMiDq keI hor pusqkF3 ivc ies dy kuJ
muK dOrF aqy lwCxF df sMKyp vrxn kIqf igaf imldf hY.
qF iPr ies lihr bfry iek hor ikqfb ikAuN, aqy awj
ies dI sfzy leI pRsMgkqf kI hY? ies gwl dI ivafiKaf
ËrUrI ho skdI hY. ies nfl mOjUdf aiDaYn leI cuxy
gey iviÈaF nUM spÈt krn ivc shfieqf
iml skdI hY.
Êdr lihr 1913 ivc amrIkf ivc ÈurU hoeI.
afpxy inÈfinaF aqy ivcfrF dy cOKty ivc ieh
Aus pRDfn ivcfrDfrk icMqn qoN (smyq ies dIaF ivroDqfeIaF
dy) pRyrnf lYNdI sI, ijhVf 1905-1920 dy smyN dOrfn
BfrqI ienklfbI rfÈtrvfdIaF ivc imldf sI. iehnF
pVHy ilKy ienklfbIaF ny, ijhVy igxqI ivc QoVHy ijhy
hI sn, ies lihr dy ivkfs ivc aqy ies nUM syD dyx ivc
aihm BUimkf inBfeI. iehnF ivcoN sB qoN AuGVvF nF lflf
hridafl df sI ijs ny afksPorz jf ky pVHfeI krn leI
imly gOrvÈflI vËIÌy nUM Tukrf idwqf
sI qF ik Auh afpxy afp nUM pUrI qrHF kOmI AudyÈ
dy smrpn kr sky. BfrI igxqI ivc lok ies lihr ivc Èfml
hoey, ijnHF ivcoN bhuqy 95 ÌI sdI qoN vwD,
pµjfbI prvfsI, vDyry krky iswK sn, ijhVy AuWqrI
amrIkf dy ÈFq mhFsfgrI qwt Auqy, axisiKaq kfimaF,
Kyq mËdUrF vjoN kMm krdy sn, Kyq-mflk sn aqy
Tykydfr sn. AuWqrI amrIkf ivc AuhnF dy inwjI qjrby
aqy ÈurU ÈurU dI sMgiTq BfeIcfrk srgrmI
kfrn ieh sMBv ho sikaf ik Auh rfÈtrvfdIaF vwloN
kIqy jFdy ienklfbI prcfr nUM iehnF lokF Aupr Aus vyly
ho rhy jbr nfl aqy afpxy dyÈ ivc ho rhy jbr
nfl kfrgr qrIky nfl joV skx. ies nfl ieh qwQ AuWBr
ky sfhmxy afAuNdf sI ik Bfrq dy ihqF aqy brqfnvI sfmrfj
dy ihqF ivc koeI sFJ nhIN ho skdI. jvfb isrÌ
iek sI: Êdr, Bfv, ihMsf rfhIN ienklfbI qbdIlI;
ies qoN Gwt jF vwD kuJ nhIN.
pµjfbI prvfsI hI sn ijhVy vDyry krky awgy afey
aqy AuhnF ny PMz vI idwqy. amlI rUp ivc ieh AuhnF
dI hI lihr sI. AuhnF qoN ibnF Êdr lihr ho hI
nhIN sI skdI. ienklfbI qbdIlI leI ies lihr dy Kfsy
nUM insicq krn vflI cIË Auh gUhVy sMbMD sn, ijhVy
do mOty qOr Auqy vwKry vKry ansrF ivckfr pfey jFdy
sn.
ikAuNik bysbry pµjfbIaF ny ieh mµg krnI
ÈurU kr idwqI ik ibafnF dI QF iksy ainsicq
BivwK ivc ienklfb dI iqafrI krnI ÈurU kIqI
jfey, aqy ikAuNik ies df muK afgU hridafl, apRYl 1914
ivc igRPqfrI qoN mgroN iek pfsy ho igaf sI, ies leI
pµjfbI afgUaF ny lihr dI kmFz sMBfl leI. ividafrQI
ienklfbI AuhnF iswKF nUM “axpVH” aqy “mnovygI”
dwsdy sn ijs krky AuhnF qoN cOks rihMdy hoey Auh lihr
qoN ipwCy ht gey. jdoN pihlI sMsfr jMg ÈurU
hoeI qF dohF ny vKo vKry rfh PV ley. pµjfbI
prvfsIaF ny afpxy sYNkVy sfQI AuqÈfhIaF nUM
iekwTf kIqf aqy asMBv ijhf ienklfb ÈurU krn
leI Bfrq vfps af gey; AuhnF ny dMq-kQf bx geI bhfdrI
aqy kurbfnI dIaF ieho ijhIaF imsflF kfiem kIqIaF ijhVIaF
pµjfb dy ienklfbI nOjvfnF dIaF mgroN afAux vflIaF
pIVHIaF leI pRyrnf df sdIvI somf bx geIaF. ienklfbI
ividafrQI briln ieMzIaf (Berlin
India Committee) kmytI nfl rl gey, ijs nUM
jrmnI vloN Dn aqy agvfeI idwqI jFdI sI; AuhnF nUM
ieh ‘Bfrq aqy jrmnI df sFJf AudyÈ’
lgdf sI. kYilPornIaf ivclI CotI ijhI ÊdrI jQybMdI
dI ies kmytI nfl aqy afm jrmn KuÌIaf eyjMsI
nfl imlvrqx ny lihr dy Kfsy nUM bdl idwqf; aiswDy
qOr Auqy ies ny aµdrUnI Puwt ivc vfDf kIqf aqy
afKr sfËÈ kys qoN mgroN ies nUM toty toty
kr idqf.
afm pwDr Auqy vI, aqy akfdimk pwDr Auqy vI, ies lihr
bfry imldy vrxnF ivc asIN jo kuJ dyKdy hF Auh hY ies
dy ieiqhfs nUM muV-Ausfrx ivc qwQF dI aijhI AuGVvyN
qOr Auqy igxI-cuxI Koj; ijs nfl ieh ieiqhfs lgpg spÈt
qOr Auqy do vrgF ivc vMzy jFdy hn. iek vrg ivc Auh
ilKqF afAuNdIaF hn ijnHF ivc iviÈÈtqf
vflI phuMc apxfeI geI hY, AuhnF ivc muK qOr Auqy bdyÈF
ivcly BfrqI ienklfbI buDIjIvIaF Auqy iDafn kyNdirq
kIqf igaf hY; Êdr lihr nUM ies qrHF pyÈ
kIqf igaf hY ik ies nUM kfiem krn vfly, kMtrol krn
vfly aqy syD dyx vfly “prMprfeI buDIjIvI”
(traditional
intellectuals) sn ijnHF ny afpxIaF klipq kOmFqrI
skImF dy ihwsy vjoN axpVH pµjfbI mËdUrF
dy Aus smUh nUM, ijhVf iek adBuq mnwuKI msflf sI,
afpxy nfl rlf ilaf. 4 ies qrHF pµjfbI ÊdrIaF
dI BfrI igxqI dy rol aqy srgrmIaF nUM jF qF ingUxf
bxf idwqf igaf jF axgOilaF kr idwqf igaf.
ieh sfry dy sfry vrxn, ijhVy iehnF ividafrQI ienklfbIaF
dIaF pYVF Auqy cldy sn, ‘ihMdU-jrmn sfËÈ’
ivc ÊdrIaF dy ihwsy nUM Êlq ZMg nfl iËafdf
AuBfr ky pyÈ krdy hn. ies dI iek vjHf ieh sI
ik Bfrq srkfr dy idmfÊ Auqy Êdr dy jrmn
sMbMD vflf pwK Cfieaf hoieaf sI aqy Aus df ruJfn bdyÈF
ivc BfrqI ienklfbIaF dIaF hr qrHF dIaF srgrmIaF nUM
Êdr pfrtI dy Kfny ivc rKx df sI. ivdvfnF nUM
gRih mµqrfly dI rfjnIqk ÈfK dIaF ilKIaF
kfrvfeIaF ivc aqy sfËÈ kys dy rIkfrzF
ivc ies sMbMDI kfÌI msflf iml igaf. ieQy nfl
lgdI ies gwl df iËkr kIqf jf skdf hY ik ies vrg
ivc afAuNdIaF bhuqIaF ikrqF bMgflI ivdvfnF dIaF ilKIaF
hoeIaF sn aqy Êdr lihr bfry CpI iek mgrlI ikrq
ivc ies lihr nUM vDyry krky bMgflI AuWdm hI dwisaf
igaf sI. 5
dUjy vrg ivc Auh ikrqF afAuNdIaF hn ijnHF ivc ies
lihr ivcly pµjfbIaF dI BfrI igxqI Auqy iDafn
kyNdirq kIqf igaf imldf hY aqy iehnF dy lyKk vYsy
sfry pµjfbI sn.6 KuÈvMq isMG ny ies lihr
nUM vDyry AuGVvyN qrIky nfl ÈFq mhF sfgrI qwt
Auqy rihMdy iswKF dI lihr vjoN pyÈ kIqf ijhVI
Kflsf dIvfn dy afgUaF vloN clfey gey GolF ivcoN inklI
sI; AuhnF dI rfjsI srgrmI dy qUÌfnI kyNdr gurdvfry
huMdy sn aqy ies ny AudoN rUp Dfiraf jdoN AuhnF nUM
hridafl dy rYzIkl mÈvry vwl iDafn dyx leI mnf
ilaf igaf. KuÈvMq isMG anusfr, ikAuNik prvfsIaF
nUM vkIlF aqy srkfrI mihkimaF nfl nijwTx dI loV huMdI
sI, ies leI AuhnF nUM hridafl vrgy bulfiraF dI loV
huMdI sI ijhVy aµgryËI bol skdy hox. ies
nfl ‘dUhrI lIzriÈp’ sfhmxy afeI.
Aus muqfbk, ‘ihMdU buDIjIvIaF aqy iswK mËdUrF
ivckfr mqByd atwl sn’ , ikAuNik ‘iswK
ihMdUaF nUM aµgryËI boldy bfbU kih ky nÌrq
krdy sn, ijnHF ivc afpxy ivÈvfsF Auqy itkx
dI dlyrI nhIN sI huMdI. ihMdU afm krky iswKF nfl Ausy
qrHF dI ihkfrq nfl pyÈ afAuNdy sn ijs qrHF
dI ihkfrq vkIl afm krky afpxIaF pyNzU sfmIaF leI idKfAuNdy
sn’ ijnHF qoN AuhnF ny pYsy btorny huMdy sn.
7 Êdr lihr iswK BfeIcfry ivclIaF smkflI smfjI-rfjnIqk
lihrF dy afid-rUp qoN ikAuN aqy ikvyN lFBy geI, Aus
dI ivafiKaf lwBxf qF iek pfsy rih igaf, AuplwbD qwQF
nUM ies BfeIcfry dy svY-ibMb dy sOKy ijhy afm soc
ivc pfey jFdy ZFcy ivc iPt krn dI ibrqI kfrn keI qrHF
dy svflF nUM AuTfAux dI sMBfvnf bMd ho geI. Audfhrx
vjoN ieh svfl ax-puwiCaf hI rih igaf ik ikhVI gwl
sI ijs krky ÊdrI lok pµjfb ivcly pµjfbIaF
qoN AuGVvIN qrHF vwKry sn aqy ijs ny iswK BfeIcfrk
jQybMdIaF nUM Auksfieaf ik Auh iehnF nUM Kqrnfk hwd
qk iswK-ivroDI smJx lg pYx aqy ies qrHF ies lihr nUM
dbfAux leI brqfnvI srkfr dI pUrI shfieqf krn.
ies lihr dy iehnF vrnxF df iek bhuq hI iDafn dyx Xog
pwK sI bhfdrI vfly kfrnfimaF aqy kurbfnIaF leI iehnF
df pRqwK moh; ies qrHF ieh lihr nUM ‘pµjfbI
juJfr prMprf’ dy iek hor sbUq dy qOr `qy pyÈ
krdy sn. pµjfb vwloN pihlI jMg dy smyN dy dOrfn,
sfmrfj dI “qlvfr vflI bFh” , vjoN inBfeI
geI BUimkf df aflocnfqmk ivÈlyÈx iek
pfsy rih igaf. blik ies phuMc ny, ienklfb leI Êdr
lihr dI ivcfrDfrf, jQybMdI aqy rxnIqI dy ivÈlyÈx
nUM axCuihaf rihx idwqf hY ijs nfl, jdoN ies gwl dI
ivafiKaf krn df svfl pYdf hoieaf ik afKr ieh asPl
ikAuN rhI, qF ieho ijhy sfry vrxn rvfieqI jvfb df
afsrf lYNdy sn: muKbr mfr igaf.
keI msly hn ijhVy ies lihr nUM aqy BfrqI rfÈtrvfd
dy ivkfs ivc ies dy sQfn nUM smJx leI mhwqvpUrn hn.
iehnF df sMbMD ies lihr dy inÈfinaF nfl hY,
arQfq ies nfl ik iewCq ienklfbI qbdIlI dI pRikrqI
kI sI, rfjnIqk ihMsf ivc Drm dI ikQoN qk pRsMgkqf
jF apRsMgkqf sI, ivAuNqI geI jF qYa kIqI geI jQybMdI
dI aqy ienklfb leI GVI geI rxnIqI dI pRikrqI kI sI.
jdoN ieh lihr ÈurU kIqI geI aqy jdoN ies ny
Ëor PiVaf, Aus smyN dy dOrfn ieh sfry msly AuTfey
jFdy rhy sn aqy BfrqI ienklfbI rfÈtrvfdIaF
ivckfr iehnF bfry gMBIr bihs cldI rhI sI. bMgfl ivclI
svdyÈI lihr (1903-1908) ivcly ruJfnF bfry afpxI
ivcfr-crcf ivc, sumIq sfrkr iehnF ivvfdF vwl bVI AuGVvIN
qrHF sMkyq krdf hY. pRQf-pUj aqy bIqy ivc muV jfn
pfAux df Xqn kr rhy ihMdU mwq dy Xug ivc, jdoN bMgfl
ivcly ienklfbIaF Auqy Drm aqy aiDafqmkqf df pRBfv
aribMdo GoÈ aqy isstr invyidqf dI agvfeI hyT
afpxI isKr Auqy puwj cukf sI, qF hym cMdr kfnUMngo
dI agvfeI hyT ies nfl mwqByd rwKx vflf, Drm-inrpyK,
sgoN Drm-ivroDI ruJfx vI dyKx ivc afAuNdf hY aqy ienklfbI
hlikaF dy aµdr Drm dI BUimkf bfry bihsF cwldIaF
huMdIaF sn. 8 bMgfl dIaF ÉuÌIaf jQybMdIaF
ivc iek hor muK bihs afËfdI prfpq krn dy ZMg-qrIikaF
Auqy kyNdirq huMdI sI. bdyÈF ivcly BfrqI ienklfbIaF
ny Bfrq dy vwzy Dfrimk iÌrikaF ivckfr eykqf
dy mµqv leI Drm-inrpyK isafsq Auqy Ëor
dyxf ÈurU kr idwqf hoieaf sI. AuhnF sfhmxy
ieqflvI irsfrjImYNto (Italian
Risorgimento) vloN pyÈ kIqf igaf afdrÈ
ieh sI ik hr qrHF dy rfÈtrvfdIaF ivckfr vwD
qoN vwD eykqf pYdf kIqI jfey. dUjy pfsy, ienklfbI
srgrmI dy muK ZMg vjoN ivakqIgq dihÈqvfd Auqy
gMBIr qOr Auqy pRÈn-icMnH lfieaf jf irhf sI
aqy jQybMd lok-ienklfb hovy jF bdyÈI qfkqF
dI mdd nfl kIqf POjI rfj-pltf vrgy bdlvyN rUpF Auqy
ivcfr kIqI jf rhI sI. pr ieh msly ijAuN dy iqAuN hI
rhy.
ÊdrI ienklfbIaF dI ivcfrDfrk pµz ivc ieh
sfry vwK vwK ruJfx pey imldy hn pr Bfrq aqy bdyÈF
ivcly iehnF ienklfbI rfÈtrvfdIaF leI ieho ijhy
ivcfr pRiqÈt kfrkunF dI kfrvfeI dy Gyry ivc
hI kMm krdy sn, jd ik Êdr lihr kfÌI hwd
qk iek jnqk lihr bx geI sI ijs ivc pRiqÈt qbkf
pYtI bUrjUaf ienklfbIaF aqy iksfnF ivcoN afey lokF
ivclf pfVf iksy hwd qk hI pUr sikaf. ies leI ieh nvIN
iksm dI ienklfbI lihr sI. ieho ijhI lihr ienklfbI
rfÈtrvfdIaF df suÌnf sI, pr Bfrq ivc
ieh kdI vI sMBv nhIN sI. ies leI ies lihr df zUMGf
aiDaYn mhwqv Dfrn kr jFdf hY, ijhVf nvyN lwCxF, nvIaF
sMBfvnfvF aqy ajy qk nËr ivc nf afey msilaF nUM
sfhmxy ilafey.
rfjnIqk ihMsf aqy ienklfbI qbdIlI dI Audfhrx vjoN
ies df aiDaYn ieh smJx leI vI pRsMgk hY ik ikhVI gwl
hY ijhVI iksy ienklfbI lihr nUM kfÌI jF nfkfÌI
bxf dyNdI hY. ijs ZMg nfl ies lihr ny ivkfs kIqf aqy
aml ivc ijhVf Kfsf ieh Dfrn kr geI, Aus qoN ivcfrDfrf
aqy jQybMdI, jUJfrUpx aqy rxnIqI ivcly pRspr sMbMDF
aqy ivroDqfeIaF bfry svfl AuWT KVy huMdy hn. iehnF
svflF df aiDaYn ivÈfl ienklfbI lihrF nfl ainwKV
qOr Auqy juVIaF hoeIaF smwisafvF nUM smJx ivc aqy
iehnF bfry gMBIrqf nfl ivcfr krn ivc vI shfeI ho skdf
hY. ieho ijhf ivÈlyÈx smfj ivigafn dy
ividafrQIaF leI Kfs krky pRsMgk hY ikAuNik Bfrq dy
ienklfbI nOjvfn ienklfbI Gol dy iek buinafdI aµg
vjoN ivakqIgq jUJfrUpuxy aqy kurbfnI dy afqmprk aµÈ
leI afpxy moh nUM ajy vI jfrI rwK rhy hn.
ies leI mYN Êdr lihr dI ivcfrDfrf, jQybMdI aqy
rxnIqI df aiDaYn krnf aqy BfrqI rfÈtrvfd dy
ivkfs dy sMdrB ivc ies lihr dI QF insicq krnf cuixaf
hY. ivcfrDfrf nUM ieQy `cyqnf dy cOKty’ vjoN,
arQfq, ivcfrF aqy ivÈvfsF dy kfÌI hwd
qk sMgiTq juwt vjoN ilaf igaf hY, ijhVy afgUaF aqy
AuhnF dy ipwCy cwlx vfilaF nUM AuhnF dy msilaF dI
ivafiKaf pyÈ krdf hY, iewCq smfjk aqy rfjnIqk
inËfm df sMklp aqy ies qbdIlI nUM ilafAux leI
luVINdI kfrvfeI dI iksy hwd qk ivÈyÈ
pRikrqI leI Auqyjnf dyNdf hY. ieh ËrUrI nhIN
ik ivcfrF dI iBMnqf ies ivc nf afAuNdI hovy. ieh vI
koiÈÈ kIqI geI hY ik ivcfrF dy do rUpF
ivckfr Ìrk dyiKaf jfey, ijvyN ik AuhnF nUM
ieqflvI mfrksvfdI isDFqkfr aµqonIa grfmskI dI
ÈbdfvlI ivc prMprfeI buDIjIvIaF (traditional
intellectuals) vloN pRcfiraf jFdf hY aqy ijs
rUp ivc ieh “organic
intellectuals” buDIjIvIaF qk aqy AuhnF
dy Gwt sUKm anuafeIaF dI BfrI igxqI qk Qwly puwjdy
hn. 9
ies lihr dy sMgTn dI pRikrqI dI GoK sfnUM bxqrI qrqIbF
sMbMDI vwK vwK ivcfrF dIaF BUl-BuleIaF vwl, aiDkfrqf
aqy lIzriÈp dy pwDrF qk aqy ies qoN pYdf ho
rhI bxqr dy lIzriÈp dy kfrjÈIl pYtrnF
aqy sMcfr dIaF cYnlF dy ivÈlyÈx vwl
lY jFdI hY. ienklfb dI rxnIqI df aiDaYn sfnUM keI
qrHF dy tIicaF qoN awgy AuhnF ZMg qrIikaF vwl lY jFdf
hY ijhVy ÊdrIaF ny aml ivc ilaFdy jdoN AuhnF
ny brqfnvI ÌOj dy bfÊI ispfhIaF dI ihmfieq
nfl rfj-pltf ilafAux dy inÈfny nfl kfrvfeIaF
ÈurU kIqIaF. ieh vI koiÈÈ kIqI
geI hY ik ienklfbIaF dy vKo vKry toilaF, Kfs krky
briln dI BfrqI suqMqrqf kmytI (Indian
Independence Committee) aqy kYilPornIaf ivclI
Êdr jQybMdI ivcly aµqr-sMbMDF dI pRikrqI
nUM iesy sMdrB ivc rwK ky dyiKaf jfey.
pusqk dy ies Bfg ivclf aiDaYn 1913-1918 dy smyN qk
sImq hY, BfvyN ik ihMdusqfn Êdr pfrtI ny 1947
qk ies nfm hyT Gol krnf jfrI riKaf. ies dy Auicq kfrn
vI sn. Auh invyklI lihr ijhVI meI 1913 ivc ÈFq
mhFsfgrI qwt dI ihMdI sBf dy kfiem krn nfl ÈurU
kIqI geI, ijs df srUp 1 nvMbr 1913 qoN ies dy muK
aÉbfr Êdr nfl ricaf igaf sI, Bfrq ivc
1915 qoN 1918 qk cly keI sfËÈ kysF aqy
amrIkf ivc cwly ‘ihMdU jrmn sfËÈ
kys’ qoN mgroN dm qoV geI. jMg qoN mgroN, amrIkf
ivcly BfrqIaF leI smfjk aqy rfjnIqk sMdrB jMg ivc
amrIkf dy Èfml hox qoN pihlF aqy 1917 ivc sfn
ÌrFissko ivc sfËÈ kys ÈurU
hox qoN pihlF nfloN bhuq vwKrf sI. iesy qrHF AuhnF
QoVHy ijhy BfrqIaF dy ihq aqy iPkr vI vKry sn, ijnHF
ny amrIkf aqy kYnyzf ivc jf vwsxf cuixaf sI. kOmFqrI
rfjnIqk siQqI buinafdI qOr Auqy bdl geI sI. ies lihr
leI muZly dOr dy rUsI arfjkqfvfdI ienklfbIaF dI ivcfrDfrk
soc, 1912 df cInI ienklfb, aqy amrIkf ivc ivlsn dy
muZly sflF dy brqfnIaf ivroDI prcfr dI mUµh-Ëor
afËfdI ies leI pRyrnf bx gey sn. jMg dy aKIr
ivc vfprIaF GtnfvF—amrIkf dI inrpKqf Kqm hoxf
aqy brqfnIaf nfl ies df srgrm gTjoV, bflÈivk
ienklfb dI grj nfl imilaf sMdyÈ aqy Bfrq ivc
pµjfb ivc akflI lihr ÈurU hoxf aqy mhfqmf
gFDI dI agvfeI hyT dyÈ-ivafpI jnqk brqfnIaf-ivroDI
ros lihr df AuTxf--ÈFq mhFsfgrI qwt Auprly
BfrqIaF nUM rfjnIqk srgrmI dy bdlvyN rsqy df suJfa
dyNdy sn. jdoN 1919 ivc Êdr pfrtI muV ÈurU
kIqI geI, qF ies df pRogrfm ies qbdIlI dI Jlk dyNdf
sI. ijnHF ÊdrIaF ny kimAUinËm df ruwK kr
ilaf sI, AuhnF ny ies nUM ‘Êdr rfjnIqI
ivc iqwKf moV’ dwisaf. 10 ies qoN mgroN Bfrq
dI suqMqrqf leI aqy amrIkf ivcly BfrqIaF dI afËfdI
leI ies ny jo srgrmIaF kIqIaF AuhnF qoN Auh islislf
hoNd ivc afieaf ijs ny ‘Êdr’ dy
pihly vfly rsqy dI QF lY leI. ies leI ihMdusqfn Êdr
pfrtI 1919-1947 df ieiqhfs dUjy Bfg ivc vKry qOr Auqy
sMKyp ivc ilaf igaf hY.
ies QIm dI cox mYnUM Êdr dIaF pRkfÈnfvF
aqy hridafl dIaF dUjIaF smkflI ilKqF df zUMGf aiDaYn
krn vwl lY geI. iehnF ivcoN kfÌI sfrIaF df
AuGVvF lwCx vfd-ivvfd aqy dUÈxbfËI huMdf
sI, pr ieh AuhnF bymyl aqy ivroDfBfsI ivcfrF bfry
anI hI sUJ dyNdIaF sn, ijMnI ik Aus joÈ bfry
dwsdIaF sn ijs nfl iehnF df pRcfr kIqf jFdf sI. iehnF
ivcoN sB qoN vwD Auqyijq krn vflIaF iek nvMbr, 1913
qoN lY ky sqMbr 1917 dy aµq qk dIaF AurdU aqy
gurmuKI dohF ivc hI imldIaF Êdr aÉbfr
dIaF ÌfeIlF sn aqy Auh ikqfbcy sn ijnHF ivc
Êdr dIaF kivqfvF CpIaF huMdIaF sn. myrI KuÈiksmqI
sI ik mYN ieh sfrf kuJ mUl rUp ivc pVH sikaf. Êdr
dI AurdU aYzIÈn qoN gurmuKI aYzIÈn vwl
jFidaF, aqy Aus qoN awgy pµjfbI prvfsIaF dI
bolI aqy muhfvry ivc sfDfrx qukbMdI vwl jfxf Auh aml
dyKx ivc Kfs krky kImqI sI ijs nUM mfrks ny ‘ivcfrF
nUM mfqBfÈf df jfmf puafAuxf’ ikhf sI,
Bfv, pYtI bUrjUaf buDIjIvIaF dI aqy afm mËdUr
iksfnF dI rfjnIqk soc ivcly pfVy nUM mylx df Xqn dwisaf
sI.
srkfrI rIkfrzF ivcoN sB qoN vwD kImqI Bfrq srkfr dy
gRih mµqrfly dIaF, rfjnIqk ÈfKf dIaF
kfrvfeIaF dIaF rIportF sn, ijnHF dy nfl ÉuÌIaf
eyjMtF dIaF pµdrvfVI rIportF aqy ivÈyÈ
rIportF Èfml sn ijnHF qoN sI[ afeI[ zI[ nUM
AuhnF ivakqIaF bfry BfrI PfeIlF iqafr krn ivc shfieqf
imldI sI ijnHF nUM vDyry Kqrnfk smiJaf jFdf sI. iehnF
rIkfrzF ivc AuGVvyN qOr Auqy lfBkfrI amrIkf ivcly
BfrqI prvfsIaF bfry zI[ aYs[ zyzI bUrjor vloN iqafr
kIqI geI Èfndfr rIport sI ijs bfry hux qk bhuqy
lok nhIN jfxdy. pµjfb pulIs dy aÌsrF
aYÌ[ sI[ afeIsmFgr aqy jy[ slYtlrI (Isemonger
and J. Mlatlery) vloN iqafr kIqI geI rIport
ies lihr dy ieiqhfs df sMKyp srkfrI rUpFqr hY. dUjy
srkfrI soimaF ivc rfjDRoh bfry kmytI dI rIport (Medition
Committee Report) (1918) aqy ‘Êdr zfierYktrI’
Èfml hn, ijhVI Bfrq srkfr dI sI[ afeI[ zI[
vloN iqafr kIqI geI sI. lMzn ivcly bsqIaF bfry ivBfg
dy dÌqr dy rIkfrzF ivc BfrqI prvfsIaF bfry
bhuq sfrIaF ivÈyÈ rIportF, Bfrq aqy
kYnyzf dIaF srkfrF df bsqIaF leI rfjkI skwqr nfl lMmf
cOVf icwTI-pwqr aqy birgyzIar jnrl svyn df iek mhwqvpUrn
KUÌIaf myjrnfmf (Memorandum)
Èfml hY. ieh aqy Bfrq dy vpfr aqy snaq bfry
ivBfg dy rIkfrzF ivc prvfsI ÈfKf dIaF PfeIlF
Kfs krky kImqI iswD hoeIaF, ijQoN qk kYnyzf vwl BfrqIaF
dy prvfs nUM rokx leI kdmF nUM pfs krn ivc brqfnIaf
aqy Bfrq dIaF srkfrF dy rfjnIqk kfrnF aqy pRqwK rol
dI zUMGI sUJ pRfpq krn df svfl sI. amrIkf dy styt
zIpfrtmYNt dy rIkfrzF df ‘ihMdU jrmn sfËÈ’
dy sMbMD ivc Kfs qOr Auqy lfB AuTfieaf igaf hY. iehnF
rIkfrzF ivc keI ÊdrI kfrkunF dy ibafn vI Èfml
hn ijnHF qoN briln ivclI BfrqI suqMqrqf kmytI, jrmn
aiDkfrIaF aqy Bfrq qoN bfhr rih gey muwTI ku Br ÊdrI
afgUaF ivckfr imlvrqx dI pRikrqI bfry pqf lgdf hY.
ieh ÊdrI afgU jMg dy dOrfn Bfrq qoN bfhr rihMdy
rhy sn.
ies smyN ivc kYnyzf dy ivktorIaf aqy vYnkUvr qoN,
amrIkf dy sfn ÌrFissko aqy portlYNz qoN pRkfiÈq
huMdy aÉbfr, aqy pµjfb ivc aµgryËI
aqy dysI BfÈfvF ivc Cpdy aKbfr Aus smyN dy
afm lokF dy iÌkrF, ibMbF aqy rUVIbwD rUpF qk
puwjx leI lfhyvMd sfbq hoey. iek hor somf ÊdrIaF
dy dohF vrgF dy AuWGy afgUaF aqy kfrkunF dIaF keI
inwjI ismrqIaF aqy AuhnF dIaF pRkfiÈq aqy axpRkfiÈq
XfdF df sI; Aumr dy kfrn aqy mgroN kIqIaF geIaF ÌfrmUlyÈnF
Auqy inrBr krn nfl pey pRqwK ivgfVF dy bfvjUd ieh
lfBkfrI sfbq hoieaf iehnF qoN AuhnF dy ivÈvfsF
aqy afpxIaF pRfQimkqfvF bfry AuhnF dy iKaflF nUM jQybMdI
ivclI aiDkfrqf dI bxqr bfry ivcfrF nUM aqy ienklfbI
rxnIqI dy sMklpF nUM smJx ivc shfieqf imlI. pVHy-ilKy
ienklfbI rfÈtrvfdIaF dy vrg ivcly AuGy ivakqIaF
ivc Èfml sn--goibMd ibhfrI lfl, pFzUrMg sdfiÈv
KfnKojy, BUipµdr nfQ dwq, sicMdr nfQ sfinafl
aqy BfeI prmfnMd, hridafl dIaF icwTIaF aqy krysI cYncIaf
df iliKaf hoieaf iek Èfndfr srbMgI axpRkfiÈq
ieiqhfs. ijQoN qk pµjfbI prvfsIaF ivcly afgUaF
aqy kfrkunF dIaF rIkfrz kIqIaF XfdF df svfl hY, sohx
isMG Bkxf, hrnfm isMG tuMzIlft, jvflf isMG aqy ipRQvI
isMG afËfd vloN idqy gey vyrvy ÊdrIaF ivckfr
bihsF aqy ivvfd dy muK msilaF bfry ivcfr krn leI kImqI
sn. qyjf isMG (ijhVf mgroN jf ky sMq qyjf isMG msqUafxf
vjoN jfixaF jfx lwgf), nvF cMd qy krqfr isMG aqy hrI
isMG kYnyzIan dIaF ismrqIaF qoN smfj dy kulIn vrg
vloN afpxI vwKrI ÈnfKq11 AuGfVx leI vwKrI qrHF
dI smfjk-rfjnIqk syD nUM smJx ivc shfieqf imlI. guridwq
isMG dI rcnf ËulmI kQf iek mhwqvpUrn somf sI
ijs ny robI l[ rIz dI pusqk ‘kfmfgftf mfrU dI
aµdrlI khfxI’ dy, aqy ‘gVbVF dI
qÌqIÈ kmytI dI rIport’ dy pUrk
df kMm kIqf, ijs nfl kfmfgftf mfrU dI khfxI nUM vDyry
sMqulq ZMg nfl smiJaf jf skdf sI.
iehnF ivcoN bhuq sfiraF nfl lMmIaF lMmIaF mulfkfqF
dI lVI qoN AuhnF simaF dy imËfj df pqf lwgf aqy
ies bfry mYN kImqI sUcnf iekwTI kIqI. 1968 ivc sohx
isMG Bkxf nfl kIqIaF mulfkfqF ny, asl ivc, ies lihr
ivc myrI muZlI idlcspI pYdf kIqI. keI sflF mgroN mYN
ipRQvI isMG afËfd aqy guwjr isMG Bkxf nfl ivAuNqbMd
mulfkfqF kr sikaf. hor ijnHF nfl mulfkfqF kIqIaF AuhnF
ivcoN AuWGy sn hridafl df purfxf imwqr aqy sfQI hnUvMq
shfie; 26vIN pµjfbI rjmµt df hrnfm isMG,
(AumId kIqI jFdI sI ik imQy gey rfj-plty dIaF golIaF
iesy rjmµt vloN dfÊIaF jfxgIaF); aqy gurmuK
isMG llqoN ijhVf ik Aus nihÈ jhfË kfmfgftf
mfrU df iek svfr sI aqy AuhnF kuJ kfrkunF ivcoN iek
sI ijnHF ny brqfnvI ÌOj dy BfrqI ispfhIaF nUM
ienklfb dy mµqv leI afpxy vwl krn vfsqy vwKo
vKrIaF rjmµtl bYrkF dy cwkr lfey sn.
|
| Puwt
not |
| 1[
rxDIr isMG dI pusqk ÊdrI XoDy: 1914-15 pµjfb
dy ienklfbIaF dI BuwlI ivwsrI khfxI (bMbeI: pIplË
pbiliÈMg hfAUs, 1945), afm lokF leI Èfndfr
pusqk ijhVI muK qOr Auqy kuJ ÊdrI afgUaF nfl
lyKk dIaF mulfkfqF Auqy afDfirq sI. ies ivÈy
ivc gMBIr KojIaF dI idlcspI ies pusqk dy Cpx qoN do
dhfikaF qoN iËafdf mgroN ÈurU hoeI; AudoN
qk imldI ieh ieko iek pusqk sI. iesdy dOrfn do aiDaYn
pµjfbI ivc pRkfÈq hoey, jgjIq isMG dI
Êdr pfrtI lihr (qrnqfrn 1955) aqy Êdr
pfrtI df ieiqhfs (jlMDr dyÈ Bgq Xfdgfr kmytI,
1961) -lyKk gurcrn isMG sihMsrf aqy hor. ieh dUjI
pusqk asl ivc aiDkfirq ilKq sI ijs nUM BUqpUrv ÊdrIaF
dy dyÈ Bgq grup vwloN ilKvfieaf igaf aqy pRkfiÈq
kIqf igaf sI. swTivaF dy awD qoN lY ky ijhVy Koj-afDfirq
aiDaYn pRkfiÈq hoey hn AuhnF ivc Èfml
hn: Êdr-1915, ieMzIafË Ìst afrmz
rYvoilAUÈn, lyKk KuÈvMq isMG aqy siqMdr
isMG (nvIN idwlI: afr[ aYNz ky[ pbiliÈMg hfAUs,
1966); d rol afÌ d Êdr pfrtI ien d nYÈnl
mUvmYNt, Êdr pfrtI, lyKk gurdyv isMG idal (idwlI:
strilMg pbilÈrË, 1969) ieMzIan ÌrIzm
mUvmYNt: rYvoilAUÈnrIË ien amYirkf, lyKk
kilafn kumfr bYnrjI (klkwqf jIjfnsf, 1969); ieMzIan
rYvoilAUÈnrI mUvmYNt ien dI XUnfeIitz styts
afÌ amYirkf, lyKk aYl[ pI[ mfQur (idwlI: aYs[
cFd aYNz kMpnI, 1970); ieMzIan rYvoilAUÈnrIË
aYbrfz 1905-1922, lyKk ey[ sI[ bos (ptnf: BfrqI Bvn,
1971); sohn isMG joÈ, ihMdusqfn Êdr pfrtI:
ey Èfrt ihstrI (nvIN idwlI: pI[ pI[ aYc[ 1977);
aqy ainl bfrfn gFgUlI, Êdr rYvoilAUÈn
ien amYirkf (idwlI: mYtropolItn buwk kMpnI, 1980).
2[ iehnF ivcoN AuWGy hn: BfeI prmfnMd,
dI storI afÌ mfeI lfeIÌ, anu[ n[ suMdr
afXr aqy lfl cMd (lfhOr: dI sYNtrl ihMdU Xuvk sBf,
1934); ÈicMdr nfQ sfnXfl, bMdI jIvn (ihMdI)
(idwlI: afqmf rfm aYNz snË, 1963); sohx isMG
Bkxf, jIvn sMgrfm (pµjfbI) (jlMDr: Xuvk kyNdr
pRkfÈn, 1967); DrmvIr, lflf hridafl aYNz rYvoilAUÈnrI
mUvmYNt afÌ ihË tfeImË (nvIN idwlI:
ieMzIan buwk kMpnI, 1970); aYimlI sI[ brfAUn, hridafl:
ihMdU rYvoilAUÈnrI aYNz rYÈnilst (tksn:
dI XUnIvristI afÌ aYrIËonf prYs, 1975);
ipRQvI isMG, kRFqI pwQ kf piQk (ihMdI) (cMzIgVH: prfg
pRkfÈn, 1964); sohx isMG joÈ, bfbf sohx
isMG Bkxf: Êdr pfrtI dy bfnI df jIvn (nvIN idwlI:
pI[ pI[ aYc[ 1970); BfeI sfihb rxDIr isMG, afqm kQf,
anuvfd qrlocn isMG (luiDafxf: BfeI sfihb rxDIr isMG
pbiliÈMg hfAUs, 1971); jsvMq isMG js, bfbf
vsfKf isMG (pµjfbI) (jlMDr: inAU buwk kMpnI,
1979); vI[ aYs[ sUrI, ey brIÌ bfieagrfÌIkl
skYc afÌ sohx lfl pfTk (pitaflf: pµjfbI
XUnIvristI, 1968); BUipµdrnfQ dwq, apRkfiÈq
rfjnIqk ieiqhfs (bMgflI) (klkwqf; nvBfrq pbilÈrË,
1953).
3[ Audfhrx vjoN, afr[ sI[ mjUmdfr,
ihstrI afÌ dI ÌrIzm mUvmYNt ien ieMzIaf,
sYNcI dUjI (klkwqf: ky[ aYl[ muKopfiDafie, 1963);
ey[ sI[ guhf, Pst spfrk afÌ rYvoilAUÈn
(inAU idwlI: arIaYNt lFgmYn, 1971); bflÈfsqrI
hrdfs, afrmz strwgl Pfr PrIzm: nfeIntI XIarË
vfr afÌ ieMzIpYNzYNs, 1857 qoN suBfÈ
qk, anu[ aYs[ aYs[ afpty (pUnf: kfl pRkfÈn,
1958); supRkfÈ rfie, Bfrqyr vYplfivk sMgrfmyr
ieiqhfs (bMgflI) (klkwqf: zI[ aYn[ bI[ ey[ brwdrË,
1970); swiqaf m[ rfie, pµjfbI hIroiek trYzIÈn
1900-1947 (pitaflf: pµjfbI XUnIvristI, 1978).
4[ Audfhrx vjoN, ey[ sI[ bos, ky[
ky[ bYnrjI, afr[ sI[ mjUmdfr, BUpyNdr nfQ dwq, ey[
bI[ gMgUlI dIaF Aupr dwsIaF ikrqF.
5[ gMgUlI, Ausy QF qoN.
6[ iehnF ivc Èfml hn, Audfhrx vjoN, KuÈvMq
isMG aqy siqMdr isMG, jgjIq isMG, sihMsrf, joÈ,
siqaf m[ rfie dIaF ikrqF.
7[ KuÈvMq isMG aqy siqMdr isMG, Ausy pusqk
ivcoN s[ 17; nfl hI dyKo KuÈvMq isMG, ey ihstrI
afÌ dI isKË, sYNcI dUjI (idwlI: afksPorz
XUnIvristI prYs, 1977), sÌy 175-76[
8[ sumIq srkfr, d svdyÈI mUvmYNt
ien bMgfl (1903-1908) nvIN idwlI, pI[ pI[ aYc[ 1973),
sÌy 484-90[
9[ kuienitn hoafry aqy ijaPrI novyl
simwQ, aµtonIa grfmskI dIaF jylH not-buks ivcoN
cox (lMzn: lfrMs aYNz ivÈrt, 1971), s[ 6[
10[ Bgq isMG iblgf, Êdr dy
axPoly vrky, pµjfbI, (jlMDr, dyÈ Bgq
Xfdgfr, 1989), sÌy 121-125, nfl hI dyKo sohx
isMG joÈ, ihMdusqfn Êdr pfrtI, sYNcI
dUjI s[ 216 aqy hYrlz jYkobI, ‘eIst ieMzIanË
ien XUnfieitz styts: ‘d Pst hfÌ sYNcrI’
, axpRkfiÈq KrVf, 1977, aiDafie CyvF, sÌy
214-260[
11[ qyjf isMG, jIvn kQf gurmuK ipafry
sMq aqr isMG jI mhfrfj (pµjfbI) qIjI aYzIÈn
(pitaflf: BfÈf ivBfg pµjfb, 1970) sÌy
292-95; krqfr isMG nvF cMd, hrI isMG kYnyzIan aqy
imwq isMG pµzorI dy ilKqI ibafn, pusqk amrIkf
ivc ihMdusqfnI (pµjfbI) ivc, sMpf[ gMzf isMG
(vYnkUvr, 1976), sÌy 58-83, 124-150[
|
[Êdr
lihr-ivcfrDfrf jQybMdI rfjnIqI, pusqk ivwcoN] |
|