Since 2002
March— April 2010
ISSN 1703 - 8375
surjn ËIrvI
—— rObrt vIl
—hrIÈ purI
ivÈvIkrn aqy ividaf
suKvMq huMdl
pUMjIpqI aqy rfÈtrI gOrv
—“ivcfr mMc” ivwcoN
bsMq isMG hMspfl
—zf[ suKpfl
bfbf juaflf isMG TwTIaF
crMjIvfl kMgxIvfl
suKpfl dI kfiv isrjxf
—surjn ËIrvI
kYptn dI hfr dy kfrn
—sqnfm cfnf
Êdr lihr
lyKk: zf[hrIÈ ky[purI
sMgIq df ivlwKx qohÌf
suBfÈ pirhfr
Éq quhfzy

 

 
ÈbdF ivwcoN cuwp df jfck
s[ ËIrvI
suKpfl df kfiv sMgRih “cuwp cupIqy cyqr ciVHaf” ÈbdF dI mihmf nfl ÈurU huMdf hY.
AusdI pihlI kivqf “Èbdo qusIN afAuxf” ƒ ÈbdF dy dvfr AuWqy afrfDnf ikhf jf skdf hY. ies afrfDnf dIaF kuwJ sqrF hn:
Èbdo qusIN afAuxf
cup cupIqy, sihj sihj,
qusIN afAuxf rumkdI
hvf vFg,
ijsdy afAux nfl PuwlF dI
mihk ƒ, myry aMdr
afAux leI rfh imly,
qusIN afAuxf Aus srUr vFg
ijs ipwCoN ijAux df zr nhIN rihMdf,
qusIN ieMJ afAuxf
ik quhfƒ gfAuNidaF
mYN afpxy afp qIk
awpV jfvF,
 
acMBf ieh hY ik kvI dI ieh afrfDnf ajfeIN nhIN geI. ÈbdF ƒ AusdI isdk idl Bfvnf df afdr krnf hI ipaf hY. Èbd AusdI kivqf ivc afAuNdy hn qF ies aMdfË nfl afAuNdy hn ijvyN Auh qury hI iksy gIq dI pMgqI bnx leI hox. afpxy axsjy rUp ivc vI Auh aijhI lYa bxky afAuNdy hn ijhVI kvI ƒ Ausdy afpy df pqf qF idMdI hI hY, Auh afpxy pVHn sunx vfilaF ƒ vI AuhnF dy mfnvI ÈAUr dI dws pfAuNdI hY.
asl ivc ÈbdF ƒ “cuwp cfp qy sihj sihj” afAux leI mnf lYx df ieh kmfl hI suKpfl dy invykly hox dI pCfx hY. vwzI gwl ieh hY ik AusdI iewk iewk kivqf Ausdy ies kmfl dI hfmI BrdI hY.
alMkfr, ibMb, sMkyq, qulnfvF, qol qukFq afid ijhVIaF jugqF kivqf df iÈMgfr mMnIaF jFdIaF hn, AuhnF qoN suKpfl Gwt hI kMm lYNdf hY. ieh nhIN ik Ausƒ iehnF jugqF qoN kMm lYx dI jfc nhIN jF Auh iehnF dy muwl qoN ienkfrI hY, pr jo kuJ suKpfl ny afpxI kivqf ivc afKxf cfihaf hY Ausdy leI iksy sjfvt, iksy aflMkrx dI guMjfieÈ hY hI nhIN. suKpfl df afpxf kihxf vI iehI hY ik Auh “lgF mfqrF dIaF qxIaF ivc bwJy” ÈbdF ivc XkIn hI rwKdf. AusdI kfivk sYNisibiltI ƒ iehI lihjf rfs af skdf sI ijhVf Ausny apxfieaf.

* * *
awj df dOr vyly dIaF hkIkqF ƒ qy iesdy nfl nfl purfxy ivÈvfsF, rIqF qy imiQafvF ƒ hMGflx dI qy muV qoN GoKx prKx dI mMg krdf hY. bhuqIaF hflqF ivc aijhI GoK prK aMq ƒ isinisËm aqy afiernI jF ivzMbxf AuWqy hI muwkdI hY. jdoN hr hkIkq ipwCy keI keI qËfd qy Kot luky hoey hox, hr swc swc df mulMmf sfbq hovy, hr ivÈvfs ipwCy qMgnËrI qy quawsb kMm kr rhy hox qy hr irÈqf drdmMdI qy isdk qoN qkrIbn swKxf hovy qF cMgf Blf bMdf vI bdobdI qlÉ mfXUsI df iÈkfr ho hI jFdf hY. pr aijhy mUMhËor muhfx qoN suKpfl df mukq rih skxf jF Gwto Gt afpxI kfivk bxq ƒ ies qoN bcfky rwK skxf iewk mfarkf hI hY. ieh nhIN ik ivÈvfsF, ivcfrF qy irÈiqaF dI GoK prK Ausny nhIN kIqI. pr aijhf kridaF Ausny socvfn kvI vjoN afpxf sMquln qy sihj nhIN guafieaf.
ijhnF hflqF dy sfhmxy Auh Gor inrfÈf df iÈkfr ho skdf sI, AuQy vI Ausny iewk qrHF df PlsiPafnf TrHMmf kfiem rwiKaf hY. afpxI nËm “svfgq” ivc Auh ilKdf hY:
jdoN qwk hwl nhIN lwB jFdy
rfh nhIN cuxy jFdy
nËrF df idshwdf spÈt nhIN ho jFdf
qd qwk duicwqIaF, AulJxF qy AudfsIaF df svfgq hY
jd qwk suwqIaF awKF df supnf
myrIaF jfgdIaF awKF ivc
ijAuN nhIN AuWTdf
AuhnF dIaF rfqF df svfgq hY.
 
ijhnF AulJxF dy sulJx qy supinaF dy sfkfr hox leI AumrF drkfr hox AuhnF dI AuzIk ivc AudfsIaF qy AunINdiraF ƒ jI afieaF afK skxf koeI sOKI gwl nhIN. aijhf qF hI ho skdf hY jy quhfzf mn afÈvfd dI iksy pfeydfr kOs AuWqy itikaf hoieaf hovy. aqy ieh vI pwkI gwl hY ik rol Gcoly dy ies Ëmfny ieh kOs mfnvvfd dI hI ho skdI hY.
* * *
suKpfl anoKy qy Epry ivÈy vI CoNhdf hY aqy AuhnF nukiqaF qy iKaflF dI vI pux Cfx krdf hY ijhVy afid kfl qoN hI sfzy boD qy icMqn df ihwsf qury af rhy hn. Ausny awj dy irÈiqaF qy kfrobfrF df jfieËf ilaf hY qy sfzI surq ivc rcIaF hoeIaF purfqn kQf khfxIaF AuWqy vI Jfq mfrI hY. socF dy aijhy ikhVy pYNzy hn ijhVy Ausny nhIN gfhy. byhurmqI df iÈkfr iesqrI qoN lY ky sIqf qwk, ikrfey dy mkfn qoN lY ky bRihmMz dy mhf nft qwk, cIk qoN lY ky cuwp qwk, ipafs qoN lY ky nIr qwk, bUMd qoN lY ky sfgr qwk, rUM dy KrgoÈ qoN lY ky rwb qwk, pfp dy pMj puqilaF qoN lY ky jIvn-isrijk pMj qwqF qwk, mn qoN mOn qwk, ivhVy qoN prbq qwk Auh iDafn dy keI axpCfqy rfhF qoN lMiGaf hY aqy aijhf kridaF Ausny hoÈ qy sUJ dy kI kI rMg nhIN idKfey. ieh vI hY ik jdoN Auh pYNzy mukfAuNdf hY qF mlkVy pYrIN, jdoN iehnF pYNizaF df vyrvf dwsdf hY qF byhwd nrm qy sUÉm sur ivc aqy jdoN Auh vfrqf mukfAuNdf hY quhfƒ jfpdf hY ijvyN quhfzI idRÈtI ivc suhj dI koeI nvIN loa Èfml ho geI hY aqy quhfzy mn ivc aihsfs df koeI nvF vrkf pÜitaf igaf hY.
cMgI kivqf df ies nfloN vDIaf muhFdrf hor kI ho skdf hY.
* * *
BfvyN AusdI hr nËm Ausdy mÉsUs Èfierfnf aslUb jF kfiv-ÈYlI dI Èfhd hY pr AusdIaF kuJ rcnfvF df hvflf qF ies sMdrB ivc Kfs qOr `qy idwqf jf skdf hY.
“rwb” AusdI aijhI hI nËm hY.
DrmF ivc bwJy hoey, aflIÈfn Drm asQfnF ivc sQfpq qy DrmF dy dfavydfrF ivckfr iGry hoey rwb dy mnuwK nfloN qoV ivCoVy df aYnf sMKyp pr aYnf zUMGf vrnx isrÌ suKpfl hI kr skdf sI. Êfilb dy kihx anusfr ieh “kqry ivcoN djlf” idKfAux vFg hY.
suKpfl ny rwb df iËkr keI QfeIN kIqf hY pr mnuwK nfloN inKyV ky nhIN. rUM dy KrgoÈ nfl gwlF kridaF Aus ivc jfn pf dyx vfly bfl ivcoN Ausƒ AuhI qfkq nËr afAuNdI hY ijhVI rwb ivc hY.
AusdI bfl nfQ kivqf ivc jdoN rFJf jogI qoN puwCdf hY:

nfQ jIE
mYN ipafr krF ik rwb ƒ lwBF,
nyqr KolHky boly nfQ
pihlF pRym hI krIN bflky,
vsl hoieaf qF ipafr `coN rwb pfvyNgf
ivCV igaf qF pIV df kuwTf
rwb ƒ lwBx DfvyNgf,
hr iek rfhoN rwb qIkr pwuj jfvyNgf.
iek hor QF bfl nfQ kihMdf hY:
prmyÈr pfieaf nhIN jFdf
prmyÈr hoieaf jFdf hY,
ijs QF ndI mukdI hY
Ausy pl sfgr ho jFdI hY.
 
afpxI kivqf “ivÈvfÈ” ivc Auh ilKdf hY ik pihlf ivÈvfs Ausny rwb ivc kIqf, dUjI vfr afpxy afp AuWqy qy qIjI vfr iËMdgI AuWqy —pr aMq ivc Ausƒ jfipaf ik hr vfr kIqf hoieaf ivÈvfs iewko hI sI.
jy suKpfl ƒ afpxf iqMn pVfvI ivÈvfs iewko hI jfpdf hY qF ies qoN AusdI afËfd iÉaflI df pRgtfvf qF huMdf hI hY, pr iesqoN Ausdy rwb dI Audfrqf dI vI knsoa imldI hY. ijsƒ afpxy AuWqy ies bdlvyN jF bydsqUry ivÈvfÈ df koeI ihrK nhIN. kvI dy qswvr dy aijhy iensfn-dosq rwb AuWqy qF myry vrgy nfsiqk ƒ vI eImfn ilafAux ivc Èfied koeI AuËr nf hovy.
suKpfl dI kivqf ivcoN iËMdgI bfry Ausdy ÌlsÌy dI iewk insicq rUpryKf AuWBrdI hY. ies gl dI smJ Ausdy ÌlsÌy rfhIN hI af skdI hY ik Auh ikrfey dy mkfn dy ies svfl awgy ikAuN inrqur hY ik:

mYƒ dws kI Ìrk hY
myry ivc qy BivwK dy Aus Gr ivc
ijsƒ kdy qUM apxf afKyNgf?
 
BfvyN Auh ies svfl awgy inruqr hY pr Ausƒ ieh svfl byjf nhIN jfpdf. iesy leI AusdIaF awKF ivc pfxI ism afAuNdf hY qy Auh mkfn dy ivhVy ivc PuwlF dIaF jVHF bIjdf hY qy kihMdf hY:
 
jdoN mYN clf jfvFgf
qF Gr leI myrf DMnvfd
eyQy iKiVaf rih jfeygf.

 
ies swB kuwJ dy bfvjUd ikrfey dy Gr pRqI kvI dy hyrvy bfry “ikAuN” bxI rihMdI hY ijsƒ buwJ ky hI awgy quiraf jf skdf hY.
jy duwK drvfËf KVkfAuNdf hY qF kvI Ausƒ vI ikAuN ieh afKdf hY?
 
ieh vI jI sdky lMG afey
apxf kfrj kry sMpUrn
sihj suBf ivdf ho jfey

 
ikAuN Ausƒ bUhy dI lwkV df drd hY qy Auh kihMdf hY:
 
bUhf ieMJ Zoxf hY
ijvyN ies aMdr ruwK hfly vI
sfh lY irhf hovy
 
ikAuN Auh sfƒ ieh Xfd duafAuxf nhIN Buwldf?
 
komlqf krm nhIN
suBfa hY

 
ies ikAuN dy QoVHy QoVHy AuWqr qF AusdI hr kivqf ivcoN lwBdy hn pr iesdf kuwJ vDyry ivsqrq AuWqr AusdI kivqf “vrdfn” ivcoN imldf hY ijs ivc Auh kihMdf hY:
 
mYN ruwK dI hr Puwl-pwqI
jVH dI hr gMZ, qxy dI hr nfV ivc
GuÜ ky prvfh ho jfvF
mYN ruwK ƒ, Puwl ƒ, bIj ƒ
bfhroN nhIN aMdroN mihsUs krF
mYN kvI nhIN, Auh kivqf hovF
jo ilKI nhIN jFdI
qpwisaf ivc bYT ky suxI jFdI hY
hy jIvn vrdfn dyh
mYN cuwp bxF, iÉlfa bxF
qyrI rcnf ivc rhF

 
* * *
jdoN suKpfl jIvn qoN kudrq qy kfienfq nfl ieksur hox df vrdfn mMgdf hY qF Auh ies gwl qoN byÉbr nhIN hovygf ik ieh vrdfn pf lYx dy kuwJ qkfËy vI hn. swB qoN vwzf qkfËf qF ieh hY ik jy Auh cuwp qy iÉlfa bxnf cfhuMdf hY qF Ausƒ hornF dI cuwp qy hornF duafÜy psry hoey iÉlfa ƒ buwJx qy smJx dI vI jfc hoxI cfhIdI hY. ieh jfc hI Ausdy ÌlsÌy dI muwZlI rUp ryKf hY. jy Auh ikrfey dy mkfn dy KfmoÈ inhory ƒ buwJ sikaf hY qF lwgdf hY Ausƒ mMgy vrdfn df qkfËf pUrf krn dI jfc afAuxI ÈurU ho geI hY. ies jfc df prmfx Auh apxI kivqf “ruwKF dI Pirafd” ivc vI idMdf hY.
ruwKf df iÈkvf hY:

 
dfqf, qyry iensfn
nf sfzf duwK qkdy hn, nf suhwpx
nf sfzI kUk suxdy hn nf sfzI hUk

 
ruwKF dI ies dlIl qoN ienkfr nhIN ho skdf ik AuhnF dI hoNd df qrk ies gwl ivc hY ik Auh iËMdgI ƒ pflx qy svfrn sjfAux df sfDn bnx aqy jdoN AuhnF ƒ ies mMqv leI vrqoN ivc ilaFdf jFdf hY qF AUhnF ƒ KuÈI huMdI hY. pr jdoN mnuwK afpxy hmsfieaF dIaF KopVIaF jF DV AuhnF dy tfhixaF nfl ltkf idMdy hn qF Auh kUk AuTdy hn:
 
sfzIaF suMn bfhvF koloN
moieaF df Bfr nhIN cuikaf jFdf.

aqy
jdoN sfƒ Auh bMdUk dy dsiqaF ivc Zfldf hY
qF asIN afpxy afp ƒ cup gunfhgfr smJdy hF.

 
ruwKF ƒ apxf ieh apmfn mnËUr nhIN, Auh cfhuMdy hn:
 
asIN ieEN mrIey
ik sfzf mukxf vI sÌl ho jfey,

 
ruwKF ƒ ieh vI smJ nhIN afAuNdI ik:
 
iks ksUroN
sfƒ ÈihrF ivcoN dys-inkflf dy Cwizaf ey.

 
ruwKF df iÈkvf sfƒ kdy nf tuMbdf jy suKpfl ny afpxy vrdfn ivcoN pYdf hox vfly krqwv vloN byiDafnI idKfeI huMdI. qF vI iek QF Ausny iliKaf hY ik Auh prikrqI ƒ jF dUsry lÌËF ivc pMCIaF, ruwKF, cMn jF afkfÈ ƒ afpxf bulfrf jF hmnvf bnfAux df hfmI nhIN. pr Ausƒ afpxy nym dI AulMGxf krnI peI hY ikAuNik kivqf ilKx dI AusdI smrwQf sImq hY.
kvI afpxy leI cup df vrdfn cfhuMdf hY
ies leI ik:
 
jdoN cuwp bolygI
qF Èbd sMgIq bxky gUMjxgy
qy kivqf bxky Auqrngy

 
qF iPr ijnHF ruwKF jF vsqF ƒ DroN hI cuwp df vrdfn imilaf hoieaf hY, AuhnF dI cuwp ivcoN Èbd sMgIq bxky ikAuN nhIN gUMj skdy? vfsqv ivc AuhnF dI cuwp ivcoN Aupjy ÈbdF dy sMgIq dI gUMj Ausny afpxIaF kivqfvF ivc aMkq vI kIqI hY qy bVI ÉUbI nfl kIqI hY.
afpxI kivqf leI cuwp rfhIN gUMjx pr ruwKF, isqfiraF qy cMd dI cuwp ƒ afpxI kivqf dI gUMj qoN bfhr rwKx dI AusdI jkoqkI ƒ isvfey iesdy hor kI ikhf jf skdf hY “ieh kvI dy coj hn”
KYr ieh qF aYvyN gwlF coN gwl sI. asl svfl qF kvI dy jIvn ÌlsÌy df hY ijs vwl prqxf ies leI ËrUrI hY, qF jo AusdI kivqf dy rihMdy pwK vI Aujfgr ho skx. myrI jfcy Auh isRÈtI dI rcnf ivc ies leI rcxf cfhuMdf hY qF jo Aus sUÉm qrqIb qy qvfËn ƒ afpxI Ëfq df ihwsf bxf sky ijhVf kudrq df aMqrIvI nym hY. Auh ies aidK nym ƒ afpxI jfq df hI ikAuN, iËMdgI dy hr vrqfry df ihwsf dyKxf cfhuMdf hY, BfvyN Aus vrqfry df sMbMD smfjI kdrF nfl hY, mnuwKI irÈiqaF nfl jF swc, hwk qy inaF dy sMklpF nfl. Ausdy nËdIk koeI vI vDIkI jF jbr kudrq dI sUKm qrqIb qy qvfËn dI AulGMxf hY. cuwp df vrdfn mMgx dy bfvjUd aijhIaF AulMGxF ivruwD cuwp rihxf Ausƒ gvfrf nhIN. iek kvI vjoN Ausƒ byhurmqI df iÈkfr aOrq dI ies pukfr df huMgfrf Brnf hI ipaf hY:

 
myrI pIV ƒ Èbd nhIN sMG cfhIdf hY
ijQy Auh cIk bxky inkl sky-kvI!
kI qMU Auh cIk bxygf
jo sMG ivc nwpI hoeI cIk ƒ qwk ky PutdI hY?

 
Aus ƒ Aus pIV df zfhZf aihsfs hY ijs ivcoN mfx mrXfdf dy kfrn sIqf ƒ lMGxf ipaf qy ajy qwk lMG rhI hY
AusdI kivqf “sIqf dy bol hn:
 
sIqf ƒ smJ nhIN afAuNdI
BfvyN ieh jnk df vcn hovy
dsrQ df mfx hovy
lCmx dI ryKf hovy
rfvx df afhMkfr hovy
jf DobI df sMsf hovy
hr vfrI Ausy ƒ hI ikAuN Bgqxf pYNdf hY.

 
sIqf df ieh svfl sfzI smfjI qy sdfcfrk mfniskqf leI iek vMgfr bxky gUMj AuWTdf hY:
 
ikAuN rfm GoVy AuWpr hI svfr hoxf cfhuMdy hn?
ikAuN AuhnF ƒ smJ nhIN afAuNdf
ik mrXfdf dy GoVy AuWpr
hukm df cfbk lY ky bYTf mnuwK
qfkqvr qF ho skdf hY, suqMqr nhIN.
 
aijhy ivprIq vrqfry suKpfl ƒ duKI qy bycYn krdy hn.
Ausdy kihx anusfr, BfvyN Auh iksy vfd dI Cwq hyT lukx ivc XkIn nhIN rwKdf pr iesdf arQ ieh vI nhIN ik Auh rx Kyqr qoN Bwjxf cfhuMdf hY. Auh lVnf cfhuMdf hY pr afpxI sUrmgqI dI Dfk ibTfAux leI nhIN sgoN AuhnF mjbUr qy inhwQy lokF dy sfQI vjoN ijhnF df inhwQfpx AuBiraf hY “AuhnF dy mwQy qy iqEVI bxky aqy” ijnHF dy hwQ KflI hn pr ieMJ mIty hoey hn, ijvyN lVfeI dy mYdfn ivc iGry hoey XoDy dy hwQ, ijnHF Guwitaf huMdf hY ikrpfn ƒ”
Auh awgoN ilKdf hY:
 
mYN lVFgf AuhnF leI
jo arjn vFg jMg dy mYdfn ivc
do icqy ho gey ny,
sfrQI kol Èsqr nhIN nËr huMdI
kvI kol vI nËr huMdI hY.
 
[ieQy mYN suKpfl dI ies gwl bfry kuwJ kihx df hIaf krnf cfhFgf ik Auh iksy vfd dI Cwq hyT lukx df hfmI nhIN pr myrI guËfirÈ ieh hY ik sfry vfd lukx vflI Cwq nhIN huMdy. kuwJ vfd nyk-ierfdf lokF ƒ iksy AucyrI ÉUbsUrqI vfsqy, iksy vzyry inaF leI rVy mYdfn ivc inqrn df swdf vI huMdy hn. aijhy vfd aksr Ausy nËr dI Aupj huMdy hn ijsƒ suKpfl ny “kvI dI nËr” afiKaf hY. suKpfl Èfied nf mMny pr AusdI kivqf ivcoN vI iensfnI kdrF dy hwk ivc ËmIr ƒ JMjoVn vfly iksy vfd dI cfp sunx ƒ imldI hY. kI ieh cfp isrÌ mYƒ hI suxINdI rhI hY? Èfied ieMJ hI hovy.]
BfvyN mYdfn ivc inqrn dy PrË qoN suKpfl bymuwK nhIN pr Ausdf buinafdI srokfr Aus sihj, sMquln qy qrnuMm ƒ mnuwKI suBfa qy ivhfr df ihwsf bnfAuxf hY, ijsdf ÉfmoÈ sumyl Auh kudrq ivcoN dyKdf hY. iesdy leI Aus kol koeI aOËfr jF hiQafr hY qF Èbd hI hn. pr buwD, nfnk, eIsf qy rvIdfs dy hvfly nfl Auh jfxdf hY ik ÈbdF ivc ikMnI aQfh ÈkqI huMdI hY. aMq ƒ iehnF qyjwsvI dfrÈinkF kol Èbd hI sn ijhnF rfhIN AuhnF idlF ƒ ijwiqaf qy igafn df nUr Aupjfieaf. jy suKpfl ny iehnF dy dvfr AuWqy alK jgfeI hY qF ies leI ik ÈbdF ƒ ÈkqI dyx dy ikRÈmy df jy koeI ikxkf ikqoN lwB skdf hY qF iehnF dvfiraF qoN hI lwB skdf hY.
hr dOr qy hr rMg dy cMgy kvI vFg AusdI vI koiÈÈ hY ik Auh afpxI kivqf ivc Aus qoN vwD kuwJ afK sky jo kuwJ Ausny afiKaf hY. aijhf qF hI ho skdf hY jy Auh Èbd-koÈ ivc idwqy ÈbdF dy arQF ƒ koeI aijhI invyklI afBf, AuhnF Audfly koeI aijhf hflf isrj sky ijsƒ Ausny spys qy cuwp df nFa idwqf hY.
myrI kfmnf hY ik Ausƒ afpxI ies kfivÈ ivc nvIaF pRfpqIaF dI qOÌIk imly. Èfied PYË df ieh Èyar myrI ies kfmnf df ieËhfr vDyry ÉUbsUrqI nfl krdf hY.
 
iek suÉn aOr ik iÌr qrËy qkwlm qyrf
hrÌy sfdf ko anfieq kry ieajfË kf rMg

 
Copyright © 2005 Nisot. All rights reserved.