| |
| Since
2002 |
| March—
April
2010 |
ISSN
1703 - 8375 |
| |
|
| |
| |
|
| |
|
| —
suKvMq huMdl — |
ivÈvIkrn
df vrqfrf sMsfr Br ivc lokF dy jIvn dy hr pihlU AuWpr
vwzy asr pf irhf hY| iehnF asrF bfry jfxn aqy smJx
leI bhuq kuwJ iliKaf aqy ivcfiraf jf irhf hY| ieh
lyK vI ies ivcfr vtFdry df hI iek ihwsf hY| ies lyK
ivc asIN ivÈvIkrn kfrn ividaf dy Kyqr ivc ho
rhIaF qbdIlIaF bfry gwl krFgy| asIN dyKFgy ik ivÈvIkrn
aDIn ividaf dy Kyqr AuWpr mMzI dy asUl lfgU kIqy jf
rhy hn| ividaf ƒ hux jnqk BlfeI dI vsq smJx dI
QF mMzI ivc KRIdI vycI jfx vflI vsq mMinaf jf irhf
hY| hux ieh nhIN smiJaf jf irhf ik ividaf ƒ pRfpq
krnf sfry lokF df hwk hY, sgoN ieh smiJaf jf irhf
hY ik ijhVf ivakqI iesdI kImq cukf skdf hY, isrP Auh
hI ividaf hfsl krn df hwkdfr hY| smfj ivc ividaf dI
jo BUimkf hY, Aus bfry soc ivc qbdIlI af rhI hY| hux
ividaf dI BUimkf isrÌ afriQk sMdrB ivc dyKI
jf rhI hY aqy ieh smiJaf jf irhf hY ik iesdf isrP
iewko iewk mksd hY, ivÈv mËdUr mMzI leI
isKlfeIXfPqf aqy hunrI kfmy pYdf krnf hY| smfj dy
siBafcfrk, isafsI aqy smfjk Kyqr ivc ividaf dI jo
BUimkf hY, Aus ƒ axgOilaf kIqf jf irhf hY| ividaf
dy Kyqr ivc ieh aml iks qrHF vfpr irhf hY, ies lyK
ivc asIN ies vrqfry AuWpr ivsQfrpUrbk nËr mfrFgy|
aijhf krn leI pihlF asI ivÈvIkrn dI kuwJ Kfs
ivÈyÈqfvF ƒ drj krFgy, iPr sMKyp
ivc ividaf dI smfj ivc mhwqqf bfry gwl krFgy aqy iPr
ivÈvIkrn kfrn ividaf AuWpr pY rhy asrF bfry
gwl krFgy| |
| ivÈvIkrn: |
ivÈvIkrn
srmfeydfrI df Auh pVfa hY, ijwQy smuwcy sMsfr df iek
mMzI ivc eykIkrx ho igaf hY| ies pVfa dI ÈurUafq
1970vyN dhfky ivc ÈurU hoeI, jdoN mËdUrI
dy aml (lybr pRosYs) ivc kMipAUtrF dI vrqoN kfrn srmfeydfrI
dy Auqpfdn dy ZMgF (moz afP pRozkÈn) ivc iek
vwzI qbdIlI afeI| smfj ivigafnI gYrI tIpl anusfr,
ies qbdIlI kfrn Auqpfdkqf ivc hoey vfDy aqy mËdUrI
dy aml ivc lÈkÈIlqf (PlYksIibltI) kfrn
Auqpfdn, izstrIibAUÈn aqy Kpq dy smuwcy ZFcy
df ivÈv pwDr qwk psfr ho igaf| bhuqI hwd qwk
ieh ZFcf kOmI srokfrF qoN bylfg ho igaf aqy iehnF
srokfrF ƒ vpfr dy rfh ivc aiVwky mMinaf jfx lwgf
(Teeple,
2000).
ies pVfa AuWqy srmfey ƒ sMsfr Br ivc ibnF iksy
rok tok dy afAux jfx dI KuwlH iml geI aqy sMsfr dI
afriQkqf ivc bhukOmI kfrporyÈnF dI BUimkf pRmuwK
bx geI| ies ZFcy ivc koeI vI Auh cIË jo srmfey
vloN dunIaf Br ivc ibnF iksy rok tok dy afAux jfx
dy rfh ivc aiVwkf pfAuNdI hY, Ausƒ byloVI smJ
ky iek pfsy Dwk idwqf jFdf hY| ies rOÈnI ivc
tIpl ivÈvIkrn ƒ ies qrHF pirBfÈq
krdf hY:
ivÈv pwDr AuWqy “sYlP jnryitMg srmfey”
df afgmn: Bfv srmfieaf isrP srmfey dy rUp ivc, srmfieaf
bhukOmI kfrporyÈn dy rUp ivc, bhuq hwd qwk
kOmI vPfdfrIaF, kMtrolF aqy ihqF qoN aËfd| ies
ƒ isrP srmfey df aMqrrfÈtrIkrx hI nhIN
smJxf cfhIdf, ijs aDIn kOmI srmfieaF aqy kOmI rfjF
dI hoNd ƒ svIkfr kIqf jFdf hY, sgoN srmfey vloN
ieiqhfsk qOr AuWqy loVINdy pr mOjUdf smyN dI smfjk
aqy isafsI ivvsQf ivc byloVy bx gey kOmI rfjF dy dmn
dy qOr qy dyKxf cfhIdf hY| ies aml ivc trFsnYÈnl
kfrporyÈnF muwK aYktr bx jFdIaF hn aqy srmfey
dy sfry islisilaF df Kfsf ivÈvI bx jFdf hY[[[,
aqy kOmI afriQkqf - aqy ies nfl sMbMDq hwdF, pflsIaF
aqy pRogrfm - aiVwky bx jFdy hn| (sPf 179)[
sMsfr ivc ivÈvIkrx dy psfry dI mdd krn leI
srkfrF nvyN kfƒn aqy nIqIaF bxf rhIaF hn, ijhnF
ƒ afm qOr AuWqy inE-ilbrl nIqIaF df nF idwqf
igaf hY| byÈwk ieh swc hY ik afpxIaF ivlwKx
kOmI siQqIaF dy mwdynËr vwK vwK dyÈF dIaF
srkfrF ivÈvIkrx bfry bfry vwKrf vwKrf pRqIkrm
kr rhIaF hn| iPr vI smuwcy pwDr AuWqy dyiKaF ieh sfP
ho jFdf hY ik ivÈvIkrx dy psfry leI vwK vwK
srkfrF vloN bxfeIaF jFdIaF nIqIaF ivc kfPI kuJ ieko
ijhf hY| ieQy asIN iehnF inEilbrl nIqIaF dIaF kuwJ
kyNdrI ivÈyÈqfvF drj krFgy, ijhnF df
ivÈvIkrn aqy ividaf nfl sMbMDq sfzy ivcfr vtFdry
nfl iswDf irÈqf hY|
|
| srkfrI
Kyqr df pqn aqy inwjIkrn: |
inE-ilbrl
nIqIvfnF anusfr srkfrI Kyqr afriQkqf AuWpr bhuq vwzf
Bfr hY| nqIjy vjoN Auh srkfrI krmcfrIaF dIaF qnKfhF
dy Krcy ƒ GtfAux leI srkfrI nOkrIaF ivc ktOqIaF
krn aqy srkfrI adfiraF ƒ inwjI hwQF ivc vyc ky
srkfr dy krËy ƒ GtfAux dIaF nIqIaF dI vkflq
krdy hn| ieh nIqIaF bxfAux ipwCy kMm krdI soc dy hwk
ivc idwqIaF jFdIaF kuJ muwK dlIlF ieh hn: srkfrI Kyqr
dy mukfbly inwjI Kyqr iËafdf kfrgr (aYPIÈYNt)
hY; srkfr df mOjUdf dPqrÈfhI vflf mfzl, ijhVf
dUjI sMsfr jMg qoN bfad Aus smyN dy Auqpfdn dy ZMg
(moz afP pRozkÈn) anusfr hoNd ivc afieaf sI,
Auqpfdn dy ajoky ZMg nfl myl nhIN KFdf| iesdy nfl
hI ieh gwl vI not krn vflI hY ik srkfrI Kyqr df inwjIkrn,
vpfrk adfiraF leI munfPf kmfAux dy nvyN mOky pRdfn
krdf hY| |
| smfjk
pRogrfmF ƒ Korf: |
| ivÈvIkrn
dIaF pflsIaF aDIn sMsfr Br ivc srkfrF afpxy smfjk
pRogrfmF ivc ktOqIaF kr rhIaF hn| iehnF ktOqIaF leI
idwqI jFdI muwK dlIl ieh hY ik srkfrF kol ieh pRogrfm
clfAux leI pYsf nhIN hY aqy ieh ktOqIaF ivÈv
afriQkqf ivc
dUijaF dy mukfbly kfmXfb hox leI ËrUrI hn| iesdy
nfl nfl inE-ilbrl nIqIvfnF df ieh vI qrk hY ik srkfrI
nIqIaF df PYslf ivÈv mMzI dy sMdrB ivc kIqf
jfxf cfhIdf hY nf ik sQfnk loVF dy sMdrB ivc| nqIjy
vjoN ivÈv mMzI dy anuÈfsn aDIn bxfeIaF
geIaF srkfrI nIqIaF smfjk pRogrfmF ƒ GtfAux jF
Kqm krn jF AuhnF df inwjIkrn krn dI gwl krdIaF hn|
|
| rfj
(styt) dI GwtoGwt BUimkf: |
inE-ilbrl
nIqIaF anusfr smfj ivc rfj dI BUimkf ƒ GtfAuxf
cfhIdf hY aqy srkfr ƒ smfjk mfmilaF ivc bhuq
Gwt dKl dyxf cfhIdf hY| iehnF nIqIaF dy GfiVaF anusfr
srkfr dI BUimkf srmfey dy invyÈ leI shfieqf
krnf hY nf ik smfjk syvfvF pRdfn krnf | Auh ieh vI
mihsUs krdy hn ik kOmI srkfrF kol ivÈv pwDr
AuWqy kMm krdIaF mMzI dIaF qfkqF AuWpr kfbU rwKx dI
smrwQf nhIN hY| ies leI sfry KyqrF -afriQk, isafsI,
smfjk, ividak, vfqfvrx afid - ivc PYslf krn df aml
mMzI AuWpr Cwz dyxf cfhIdf hY| iek ivdvfn anusfr,
ivÈvIkrx dy vrqfry ivc “rfj dI BUimkf
iek ‘cONkIdfr’ vflI bx geI hY| iesdf Bfv
hY ik srkfr df kMm amn kfƒn dI rfKI krnf, iekrfrnfmy
dI pivqrqf dI surwiKaf krnf aqy AunIaF ku smfjk syvfvF
dyxf hY ijs nfl inwjI jfiedfd surwiKaq rih sky aqy
srmfey dIaF mMzIaF ƒ pUrI aËfdI nfl kMm
krn leI suivDfvF pRdfn ho skx”|
(Dudley,
1998, p. 27) |
| afriQk
qrkvfd: |
afriQk
qrkvfd qoN Bfv hY ik srkfrI Kyqr ƒ hor kfrgr
(aYPIÈYNt), pRqIXogI aqy AuqpfdnkfrI hoxf cfhIdf
hY| aijhf krn leI srkfrI Kyqr df punrgTn kIqf jf irhf
hY aqy Aus ivc ktOqIaF kIqIaF jf rhIaF hn| afriQk
qrkvfd aDIn ÌYsly krdy smyN smfjk, isafsI,
aqy siBafcfrk KyqrF dy mukfbly afriQk Kyqr ƒ
pihl idwqI jFdI hY| kuwJ ivdvfnF anusfr “afriQk
qrkvfd df kyNdrI nukqf smfjk lfhy ƒ afriQk lfhy
qoN nINvF mMnxf hY|” (Mok
and welch,
2003). |
| PrI
tryz: |
ivÈv
pwDr AuWqy sQfpq ho rhy ies nvyN afriQk pRbMD ivc
ielfkfeI aqy aMqrrfÈtrI vpfrk smJOqy kyNdrI
BUimkf inBf rhy hn| iehnF smJOiqaF df mksd aijhy hflq
pYdf krnf hY ijhnF aDIn vsqF aqy syvfvF ibnF iksy
rok tok dy srhwdF dy afr pfr jf skx| igafn nfl sMbMDq
srgrmIaF srhwdF dy afr pfr ho rhy syvfvF dy vpfr df
iek ihwsf hn| iesdy nfl nfl aMqrrfÈtrI vpfr
smJOqy iËhnI jfiedfd (ieMtlkYcual pRfprtI) dy
aiDkfrF ƒ vI afpxy Gyry ivc lYNdy hn aqy iËhnI
jfiedfd (ieMtlYkcual pRfprtI) dI mlkIaq bfry kfƒn
GVdy hn| iehnF kfƒnF df mksd aMqrrfÈtrI
pwDr AuWqy igafn dy vpfr dy rfh ivc afAuNdIaF rukfvtF
ƒ dUr krnf, igafn nfl sMbMDq vsqF leI mMzIaF
dy rfh KolHxf aqy iehnF vsqF dy mflkF leI surwiKaf
pRdfn krnf hY| iesdy nfl hI ielfkfeI aqy aMqrrfÈtrI
vpfrk smJOqy vpfr nfl sMbMDq ÌYsly krn df aiDkfr
kOmI srkfrF dy aiDkfr Kyqr qoN bfhr lY jFdy hn| nqIjy
vjoN vpfr dy Kyqr ivc kOmI srkfrF vloN afpxy nfgirkF
dy dbfa hyT af ky koeI PYslf lYx dI Xogqf sImq ho
jFdI hY| |
| mMzI
dI srdfrI: |
| afKrI
aqy swB qoN mhwqvpUrn gwl ieh hY ik inE-ilbrl nIqIaF
sMsfr ivc mMzI dI srdfrI df dm BrdIaF hn| ieh nIqIaF
bxfAux vfilaF df ivÈvfs hY ik afËfd mMzI
smfj dIaF sfrIaF smwisafvF df hwl kr skdI hY| ieQy
mMzI qoN Bfv hY:
adfn pRdfn df aijhf ZMg ijs aDIn smfj dIaF loVF dI
pUrqI vsqF aqy syvfvF dI inwjI jfiedfd vjoN KRIdo
ProKq nfl huMdI hY| ies nfl smfjk vMz df aijhf ZMg
pYdf huMdf hY, ijs aDIn mËdUr ÈkqI aqy
srmfey, afmdn aqy dOlq aqy Auqpfdn aqy Kpq dI vMz
adfn pRdfn dy aml smyN mMg aqy pUrqI dy mukfbly AuWqy
inrBr krdI hY| sMKyp ivc, smfj ivc vsqF aqy syvfvF
dI vMz kImq dy pRbMD anusfr huMdI hY (Teeple,
2000, p. 85)|
inE-ilbrl nIqI GfiVaF dI dlIl hY ik ibnF iksy rok
tok dy cwl rhI mMzI nfl afriQkqf ivc kfrgrqf pYdf
huMdI hY aqy mMzI syvfvF dI vMz dOrfn PËUl KrcI
ƒ rokdI hY| AuhnF df ieh vI dfavf hY ik smfj
ivc vsIilaF dI vMz leI mMzI iek inrpwK sfDn hY|
|
| smfj
ivc ividaf dI mhwqqf: |
smfj
ivc mnuwK dy ivkfs aqy BlfeI ivc ividaf dI iek aihm
BUimkf hY| smfj ivc iksy ivakqI df drjf inrDfirq hox
ivc keI hor gwlF dy nfl nfl ies gwl df vI vwzf hwQ
hY ik Aus ivakqI kol ividaf hY jF nhIN aqy jy hY qF
ikMnI| ividaf df hoxf jF nf hoxf lokF AuWpr ivakqIgq
pwDr AuWqy hI asr nhIN pfAuNdf sgoN ieh rfÈtrI
aqy aMqrrfÈtrI pwDr AuWpr vwK vwK BfeIcfirafN,
smUhF aqy dyÈF dI drjfbMdI krn ivc vI vwzI
BUimkf inBfAuNdf hY| ies qwQ ƒ iDafn ivc rwKidaF
mnuwKI ivkfs aqy BlfeI dy iewCuk ivdvfn, mfhr aqy
smfj syvI ividaf ƒ smfj ivc nfbrfbrI aqy nf iensfPI
Kqm krn leI iek mhwqvpUrn sfDn smJdy hn| ividaf iksy
ivakqI aqy smfj dy ivkfs ivc iks qrHF df asr pfAuNdI
hY, pyÈ hY ies nfl sMbMDq kuwJ ku pwKF bfry
ivcfr| ieh ivcfr ieh gwl smJx ivc sfzI mdd krngy ik
ivÈvIkrn dy vrqfry aDIn ividaf dy Kyqr bfry
iqafr kIqIaF jf rhIaF nIqIaF smfj ivc mnuwK dy ivkfs
aqy BlfeI leI lfhyvMd sfbq hoxgIaF jF Aus AuWpr nFh-pwKI
asr pfAuxgIaF| |
| iËMdgI
dI amIrI: |
iek
iensfn leI ivakqIgq pwDr AuWqy ividaf dI swB qoN vwzI
mhwqqf ieh hY ik ividaf AusdI iËMdgI ƒ keI
pwKF qoN amIrI bKÈdI hY| ieh iensfn ƒ
afpxy aqy afpxy afly duafly bfry cyqnf pRdfn krdI
hY| ieh AusdI jfxn dI BuwK dI iqRpqI krn df sfDn bxdI
hY| iensfn dy inwjI-ivkfs aqy smfj dy dUsry pRfxIaF
nfl Ausdy myl imlfp leI ividaf dI vwzI BUimkf hY|
hr iek iensfn ivc iek bIj qoN sMGxI CF vflf ruwK bxn
qwk dIaF asImq sMBfvnfvF huMdIaF hn| iehnF sMBfvnfvF
dI pUrqI leI hor keI gwlF dy nfl nfl ividaf vwzf Xogdfn
pfAuNdI hY| nobl purskfr jyqU arQÈfsqrI amriqaf
syn df kihxf hY ik iek iensfn vloN smfj ivc asrdfiek
ZMg nfl aËfd jIvn jIx leI aqy iensfn dIaF sMBfvnfvF
dI smuwcy rUp ivc pUrqI leI ividaf df bhuq mhwqv hY|
(Ref. in watkins, 2000; Dereze and Men, 2002)| |
afriQk
Pfiedy: |
| ivakqIgq
pwDr AuWqy ividaf lokF dI vDyry afmdn kmfAux ivc shfieqf
krdI hY| ieh srkfrI aqy gYr srkfrI KyqrF ivc cMgI
qnKfh vflIaF nOkrIaF hfsl krn df sfDn bxdI hY| iesdy
nfl hI afpxf kMm kfj krn vfly lokF ivc ividaf AuhnF
ƒ afpxy kMm kfjF df cMgI qrHF pRbMD krn ivc mdd
krdI hY aqy AuhnF vloN vwD afmdn kmfAux df sfDn bxdI
hY| vwK vwK dyÈF bfry kIqy gey aiDan ies gwl
dI gvfhI Brdy hn| Audfhrn leI, lfqInI amrIkf ivc pRfiemrI
skUl pfs kfimaF dI afmdn AuhnF kfimaF dI afmdn nfloN
zyZI hY, ijhnF kool koeI ividaf nhIN hY| ies hI qrHF
bMglfdyÈ ivc sYkMzrI skUl pfs aOrqF dI aOsqn
afmdn AuhnF aOrqF nfloN 7 guxf iËafdf hY ijhnF
ny koeI ividaf pRfpq nhIN kIqI| (watkins,
2000) |
ies sMbMD ivc asIN bhuq aMkVy dyx dI loV nhIN smJdy
ikAuNik afm lok afpxy iswDy anuBv qoN jfxdy hn ik
cMgI pVHfeI ilKfeI lokF ƒ cMgI afmdn vflIaF nOkrIaF
lYx ivc mdd krdI hY| ies leI hI bhuq sfry lok pVHfeI
ƒ grIbI qoN Cutkfrf pfAux df iek sfDn smJdy hn|
ieh gwl awj dI "igafn afDfirq" afriQkqf
ivc hor vI mhwqvpUrn bxdI jf rhI hY|
smfj ivc dOlq dI nfbrfbr vMz ivc hor kfrnF dy nfl
nfl ividaf dI vI vwzI BUimkf hY| mfhrF df ivcfr hY
ik iksy vI smfj ivc lokF ivckfr ividaf dy pwDr AuWqy
ijMnf iËafdf Prk hovygf, Aunf iËafdf pfVf
AuhnF dI afmdn ivc hovygf| ies sMbMD ivc aOksPYm aYjUkyÈn
irport (watkins, 2000) ivcoN kuwJ AudfhrnF pyÈ
hn| 1997 dy aMkiVaF muqfbk amrIkf ivc srkfr koloN
Kfxy dI shfieqf (PUz stYNps) lYx vfly lokF ivcoN awDy
Auh sn ijhnF ny hfeI skUl pfs nhIN sI kIqf| 1980ivaF
ivc brqfnIaf ivc afmdn pwKoN hyTly 10 ÌI sdI
lokF dIaF afmdnF GtIaF sn jdoN ik dyÈ ivc smuwcy
rUp ivc lokF dI afmdn ivc vfDf ho irhf sI| iek aMdfËy
muqfbk iehnF ivcoN iek iqhfeI lokF dI afmdn Gtx df
kfrn ividaf df Prk sI| lfqInI amrIkf ivc afmdn dy
afDfr AuWqy hyTly 20 ÌI sdI lokF dI afmdn aqy
AuWprly 20 ÌI sdI lokF dI afmdn df anupfq 1:16
hY| ies nfbrfbrI df iek kfrn iehnF lokF ivckfr ividaf
df pfVf hY|
afriQk qOr AuWqy ividaf df Pfiedf isrP inwjI pwDr
qwk hI sImq nhIN hY, sgoN ies nfl smuwcy smfj ƒ
Pfiedf huMdf hY| arQÈfsqrIaF anusfr, iksy iek
dyÈ dy nfgirkF ivc ividaf df psfr, Aus dyÈ
dI smuwcI Auqpfdkqf vDfAux ivc shfeI huMdf hY| arQÈfsqr
dy Kyqr ivc ies ivcfr ƒ “ihAUmn kYpItl
groQ iQAUrI” dy rUp ivc jfixaf jFdf hY| ies
iQAUrI anusfr “ihAUmn kYpItl” qoN Bfv
hY ividaf pRfpqI dOrfn iswiKaf igaf lfhyvMd igafn|
ieh igafn snaq ivc Auqpfdkqf vDfAux leI mËdUr
ÈkqI ivc nvyN hunr pYdf krdf hY aqy ieh igafn
pRfpq mËdUr ÈkqI snaq ivc lfeIaF geIaF
nvIaF qknIkF vrqx dy kfbl bxdI hY| nqIjy vjoN snaq
ivc Auqpfdkqf vDfAux ivc shfieqf imldI hY| ies sMbMD
ivc dwKxI korIaf dI Audfhrx idMidaF vftiknË ilKdf
hY ik snaq ivc vwzI qrwkI krn qoN pihlF dwKxI korIaf
ny ividaf dy Kyqr ivc vwzI qrwkI kIqI sI| Aus anusfr
jy dwKxI korIaf ivc pRfiemrI ividaf df pwDr pfiksqfn
ijMnf rihMdf qF 1985 ivc dwKxI korIaf df smuwcf GrylU
Auqpfdn Aus Auqpfdn qoN 40 ÌI sdI Gwt hoxf
sI, ijMnf Auqpfdn dwKxI korIaf Aus sfl ivc kr sikaf
sI|
|
| isafsI
srgrmI: |
iksy
vI smfj df pRbMD clfAux leI srkfrF keI qrHF dy kfƒn
aqy nIqIaF GVdIaF hn| ieh kfƒn aqy nIqIaF bxfAux
ipwCy srkfr df kI mksd hY; Auh ikhnF lokF dy ihq pUrdIaF
hn aqy AuhnF df afm lokF dy jIvn AuWpr kI asr peygf,
ies qrHF dy svflF dy juafb lwBx leI loVINdI jfxkfrI
aqy igafn ividaf rfhIN pRfpq huMdf hY| hr smfj ivc
kMm kfj ƒ clfAux leI keI qrHF dIaF srkfrI aqy
gYr srkfrI sMsQFvF kMm krdIaF hn| iek ividaf ivhuxy
ivakqI dy mukfbly iek ividaf pRfpq ivakqI leI iehnF
sMsQFvF dy kMm kfj ƒ smJxf, AuhnF qwk phuMc krnf
aqy AuhnF ƒ sQfpq krn ivc ihwsf lYxf kfPI sOKf
huMdf hY| iesdy nfl nfl lokF ivc isafsI nyqfvF dy
kMm kfË df bhupwKI ivÈlyÈx kr skx
dI smrwQf vI ividaf rfhIN afAuNdI hY| smfj ivc iksy
iek jn smUh vloN afpxy sFJy ihqF dI pCfx kr skx, afpsI
ivcfr vtFdry rfhIN iehnF ihqF dI sUcI iqafr kr skx
aqy iPr iehnF ihqF ƒ afpxIaF sFJIaF mMgF dy rUp
ivc pyÈ kr skx leI ividaf dI mhwqvpUrn BUimkf
hY| jy loV pvy qF iehnF mMgF dy hwk ivc mËbUq
aqy asrdfr Gol jQybMd krn leI hor keI gwlF dy nfl
nfl ividaf dI ËrUrq hY| gwl ik ividaf iek iensfn
ƒ smfj dI isafsq ivc sUJ, smJ aqy srgrmI nfl
ÈmUlIaq kr skx dy kfbl bxfAuNdI hY| |
| ishq: |
| ividaf
df lokF dI ishq dy cMgy hox nfl vI gUVHf sMbMD hY|
iek pVHy ilKy ivakqI leI anpVH ivakqI dy mukfbly srIrk
qMdrusqI, bImfrIaF aqy AuhnF dy ielfj bfry jfxkfrI
lYxf suKflf hY| ies sMbMD ivc dunIaF dy keI dyÈF
ivc kIqy gey aiDanF qoN pqf cldf hY ik pVHy ilKy lok
anpVH lokF dy mukfbly bImfrI smyN ajoky ivigafnk ielfj
krvfAux ƒ qrjIh idMdy hn| CUq dIaF bImfrIaF qoN
bcfa leI lody vgYrf lvfAux dI dr anpVH lokF dy mukfbly
pVHy ilKy lokF ivc ikqy iËafdf hY| mfipaF, Kfs
krky mfvF, df pVHy ilKy hoxf bwicaF dI qMdrusqI kfiem
rwKx ivc vwzf rol adf krdf hY| Audfhrn leI, ihMdusqfn
dy AuWqr pRdyÈ sUby ivc bfl avsQf (iek sfl
qoN Gwt Aumr) ivc mrn vfly bwicaF dI dr kyrlf ivc
ies Aumr ivc mrn vfly bwicaF dI dr nfloN 7 guxF hY|
mfhrF anusfr iehnF dohF sUibaF ivc bflF dI mrn dI
dr ivckfr ies vwzy Prk df iek muwK kfrn dohF sUibaF
ivc aOrqF dI sfKrqf dI dr ivc ËmIn asmfn df Prk
df hoxf hY| AuWqr pRdyÈ ivc aOrqF ivc sfKrqf
dI dr 25 ÌI sdI dy nyVy hY jdoN ik kyrlf ivc
ieh dr 86 ÌI sdI hY
(watkins, 2000)|
pVHy ilKy lokF ivc ishq dI ibhqrI isrP ies krky hI
nhIN hY ik AuhnF ƒ qMdrusqI, bImfrIaF aqy AuhnF
dy ielfjF bfry shI jfxkfrI sOiKaF iml jFdI hY, ieh
ies krky vI hY ividaf iehnF lokF ivc ivÈvfs
pYdf krdI hY, ijs krky Auh ishq syvfvF pRdfn krn vfly
lokF koloN cMgIaF syvfvF dI mMg krn dy kfbl vI bxdy
hn| |
| sFJy
jIvn qjrby nfl sFJ: |
iek
ivakqI vloN afpxy afp ƒ iksy smfj df ihwsf mihsUs
krn leI ieh ËrUrI hY ik Auh ivakqI Aus smfj dy
sFJy jIvn qjrby (ijs ivc ieiqhfs, smfj ƒ isafsI
aqy afriQk pwDr AuWqy jQybMd krn leI vriqaf jFdf igafn,
afpxy vfqfvrx nfl nijwTx leI loVINdf igafn, siBafcfr,
imwQF, lok kQfvF, sfihq, Dfrimk ivÈvfs afid
Èfml hn) qoN jfxU hovy| ajoky jmfny ivc ies
qrHF dIaF sfrIaF gwlF dI sMBfl krn aqy AuhnF df iek
pIVI qoN dUsrI pIVI qwk sMcfr krn leI ividaf bhuq
ËrUrI hY| sFJy jIvn qjrby nfl juiVaf mnuwK hI
ies qjrby ivcly igafn qoN Pfiedf AuTf skdf hY aqy
afpxy inwjI qjrby qoN hfsl kIqy igafn ƒ sFJy
igafn df ihwsf bxf skdf hY|
Auprokq ivcfr vtFdry qoN ieh spÈt hY ik afriQk,
isafsI aqy siBafcfrk pwKF qoN ivakqI dy inwjI aqy
smUihk ivkfs leI ividaf dI bhuq mhwqqf hY| hux dyKdy
hF ik ivÈvIkrn dy dOr ivc ividaf dy Kyqr ivc
af rhIaF qbdIlIaF ivakqI dy inwjI aqy smUihk ivkfs
AuWpr iks qrHF dy asr pfAuxgIaF|
|
| ivÈvIkrn
aqy ividaf: |
| ivÈvIkrn
dy dOr qoN pihlF srkfrF afpxy bwjtF ivc ividaf leI
mhwqvpUrn rkmF rfKvIaF rwKdIaF sn| pr hux srkfrI KricaF
ivc ktOqIaF dI Dfrnf aDIn ividak sMsQFvF dy bwjtF
ivc ktOqIaF kIqIaF jf rhIaF hn aqy ieh ktOqIaF amIr
aqy grIb dohF mulkF ivc ho rhIaF hn| Audfhrn leI,
1990ivaF dy ÈurU ivc kYnyzf dI kyNdrI srkfr
ny afpxf bwjt bYlYNs krn leI kyNdrI srkfr vloN sUibaF
ƒ smfjk syvfvF leI idwqy jFdy pYisaF ivc vwzIaF
ktOqIaF kIqIaF sn| iesdy nqIjy vjoN kYnyzf dy sUibaF
ƒ afpxIaF XUnIvristIaF dy bwjtF leI loVINdy pYsy
dyx ivc vwzIaF muÈiklF df sfhmxf krnf ipaf|
iesdy nfl hI iehnF sflF dOrfn kYnyzf dy sUibaF ny
vI afpxy bwjt bYlyNs krn leI inEilbrl nIqIaF ƒ
apnfAuxf ÈurU krky smfjk syvfvF dy afpxy pRogrfmF
ivc ktOqIaF krnIaF ÈurU kr idwqIaF| ijsdy nqIjy
vjoN srkfrF vloN XUnIvirstIaF ƒ idwqI jFdI mflI
shfieqf ivc ktOqIaF kIqIaF geIaF| Audfhrn leI 1990-91
dy sfl qoN lY ky sfl 2000-2001 dy ivckfr kYnyzf dy
vwzy sUby EntyrIE ivc XUnIvirstIaF ƒ imldy pYisaF
ivc 63 kRoV 50 lwK zflr dI kmI afeI” (Mackenzie
and Rosenfeld, 2002, p. 2).
grIb dyÈF dIaF XUnIvirstIaF ƒ vI ies pwDr
AuWqy jF iesqoN vwD ktOqIaF df sfhmxf krnf pY irhf
hY| iehnF dyÈF dIaF srkfrF vloN bhuqI vfr ieh
kdm aMqrrfÈtrI mudrf koÈ (afeI aYm aYP)
aqy ivÈv bYNk (vrlz bYNk) dIaF hdfieqF aDIn
cuwky jFdy hn| ivdyÈI kriËaF dy Bfr hyT
dwbIaF ieh srkfrF, afpxy kriËaF dIaF ikÈqF
dI adfiegI krn leI smfjk syvfvF dy KyqrF, ijhnF ivc
ividaf iek pRmuwK Kyqr hY, dy KricaF ivc ktOqIaF krdIaF
hn| iewk iswiKaf mfhr bI jI iqlk (2003), vloN ihMdusqfn
dy sMbMD ivc kIqI Koj ieh drsfAuNdI hY ik ihMdusqfn
dIaF XUnIvirstIaF ƒ vI 1991, jdoN AuWQy inE ilbrl
nIqIaF dI ÈurUafq hoeI sI, qoN bfad kYnyzf
dIaF XUnIvirstIaF vrgy hflqF ivcoN dI lMGxf ipaf hY|
swB qoN pihlF afpxy bwjt dy Gfty AuWpr kfbU pfAux
leI kyNdr dI srkfr ny afpxy vloN sUibaF dI srkfrF
ƒ ividaf dy sMbMD ivc idwqy jFdy pYisaF ivc ktOqIaF
kIqIaF| AusqoN bfad iehnF ktOqIaF kfrn pYdf hoeI pYsy
dI ikwlq kfrn sUibaF dIaF srkfrF ny afpxy ividak KricaF
ivc vwzIaF ktOqIaF kIqIaF| iqlk dy anusfr, sMn 1989-90
ivc kyNdr srkfr aqy sUibaF dI srkfrF dy AuWc ividaf
dy sMbMD ivc Krcy AuhnF dy kuwl afmdn KricaF df 12
ÌI sdI sn| pr sMn 1997-1998 dOrfn AuWc ividaf
leI AuhnF dy ieh Krcy Gwt ky 9 ÌI sdI rih gey|
iesdy nfl hI ies smyN dOrfn AuWc ividaf qy afAux vflf
Krcf grOs nYÈnl pRozkt dy 0[55 pRqIÈq
ihwsy qoN Gwt ky 0[ 35 pRqIÈq rih igaf (Tilak,
2003)|
ies qrH dIaF ktOqIaF df sfhmxf kr rhIaF XUnIvirstIaF
afpxI afmdn vDfAux aqy syvfvF GtfAux dI koiÈÈ
kr rhIaF hn| swB qoN pihlF, XUnIvirstIaF afpxI afmdn
vDfAux leI ividafrQIaF dIaF PIsF ivc vfDf kr rhIaF
hn| kYnyzf dy sYNtr Pfr pflsI altrnyitv leI sMn 2003
ivc iqafr kIqI iek irport ivc islivaf Pulr df dfavf
hY ik sMn 1990/91 aqy 2000/2001 drimafn kYnyzf ivc
bI ey dy ividafrQIaF dIaF PIsF ivc 126 ÌI sdI
df vfDf hoieaf hY| zfktrI, kfƒn, akfAuNitMg vrgy
pROPYÈnl korsF dIaF PIsF ivc vfDf iesqoN ikqy
vwD hY| kYnyzf dy XUnIvirstI aiDafpkF dI aYsosIeyÈn
dy pRDfn ivktr kYtfno anusfr ipCly dhfky dOrfn kfƒn,
zfktrI aqy dMdF dI zfktrI dy KyqrF ivc pVHdy ividafrQIaF
dIaF PIsF ivc kRmvfr 217 ÌI sdI, 320 ÌI
sdI, aqy 400 ÌI sdI df vfDf hoieaf hY (Canadian
Association of University Teachers, 2004).
PIsF ivc vfDf krn dy nfl nfl XUnIvirstI dy ividafrQIaF
ƒ XUnIvirstIaF vloN idwqIaF jFdIaF keI qrHF dIaF
syvfvF (ijvyN: lfiebRyrI dIaF keI qrHF dIaF syvfvF,
korsF leI gfiezF) leI pYsy dyxy pY rhy hn| iqlk anusfr
ividafrQIaF koloN hor pYsy iekwTy krn leI, ihMdusqfn
dIaF keI XUnIvirstIaF, qknIkI aqy mYnyjmYNt dI ividaf
nfl sMbMDq ividak adfiraF ny afpxIaF dfKlf PIsF, dfKly
leI ley jFdy ieimiqhfnF dIaF PIsF, hostl dy KricaF
aqy arËI PfrmF aqy broÈrF afid dIaF adfiegIaF
ivc vwzf vfDf kIqf hY|
itAUÈn PIsF aqy hor KricaF ivc kIqy gey vfDy
nfl smfj dy vwK vwK vrgF dy lokF dI ividaf pRfpq kr
skx dI Xogqf AuWqy nfbrfbrI vflf asr pY irhf hY| Puwlr
anusfr, kYnyzf ivc grIb nOjvfnF vloN AuWc ividak sMsQFvF
ivc dfKl hox dI igxqI aqy amIr jF mwDvrgI nOjvfnF
vloN AuWc ividak sMsQFvF ivc dfKl hox dI igxqI ivckfr
pfVf vDdf jf irhf hY| iesdy nfl hI zfktrI, vkIlI vrgy
pRoPYÈnl pRogrfmF dIaF PIsF ivc hoieaf vfDf
grIb ividafrQIaF ƒ iehnF pRogrfmF ivc dfKlf lYx
qoN inrAuqÈfihq krdf hY| ikAuNik pROPYÈnl
ividaf pRfpq krn vfly lokF dI qnKfhF afm izgrIaF pRfpq
krn vfly lokF dIaF qnKfhF nfloN ikqy vwD huMdIaF hn,
ies leI grIb ividafrQIaF vloN iehnF pRogrfmF ivc dfKlf
nf lY skxf smfj ivcoN pihlF qoN mOjUd nf brfbrI ƒ
hor vVfvf dyvygf|
ies qoN agFh, inwjI adfiraF koloN pYsy iekwqr krn
dIaF koiÈÈF aDIn XUnIvirstIaF vloN inwjI
vpfrF aqy snaqF nfl nyVy df irÈqf kfiem kIqf
jf irhf hY| nqIjy vloN XUnIvirstIaF vloN kIqI jf rhI
bhuqI Koj vpfr aqy snaq dy ihqF dI syvf krn leI kIqI
jf rhI hY| ies kfrn XUnIvirstI dI bhuqI Koj aplfiez
KyqrF AuWqy kyNdirq ho rhI hY aqy ijigafsf ƒ
iqRpq krn vflI Koj aqy smfj dy sFJy ihqF ƒ awgy
iljfx vflI Koj ipwCy pYNdI jf rhI hY| iesdy nfl nfl
XUnIvirstIaF smfjk ivigafn aqy mfnv ivigafn nfl sMbMDq
korsF dI QF kMipAUtr sfieMs aqy ieMjnIairMg vgYrf
nfl sMbMDq kors pVHfAux ƒ vwD qrjIh dy rhIaF
hn| iqlk anusfr, iswiKaf aqy igafn pRfpq krn aqy ivdvqf
ƒ vVfvf dyx vrgy muZly inÈfinaF dI QF
XUnIvirstIaF df inÈfnF afpxI afmdn vDfAuxf
bx igaf hY | aplfiez aqy isKlfeI Kyqr dy kors pVHfAux
aqy vpfrF aqy snaq koloN grFtF hfsl krn ivckfr iswDf
sMbMD hY| ies qrHF jfpdf hY ik AuWc ividak sMsQFvF
dy pRbMDkF ƒ ies gwl df pUrf igafn hY, aqy Auh
ies sMbMD qoN vwD qoN vwD Pfiedf AuTfAuxf cfhuMdy
hn|
akfdimk korsF dI QF aplfiez korsF qy Ëor dyx
qoN smuwcf pRBfv ieh hY ik inE-ilbrl nIqI GfiVaF dy
inrdyÈF aDIn kMm krdy AuWc ividak sMsQFvF dy
pRbMDk ieh smJdy hn ik ividaf dI BUimkf isrP afriQk
Kyqr nfl hI sMbMiDq hY| AuhnF anusfr, ividaf dI BUimkf
isrP ivÈv dI afriQkqf leI hunrmMd aqy iswiKafXfPqf
kfmy pYdf krnf hI hY| AuhnF leI smfjk, siBafcfrk,
aqy isafsI KyqrF nfl sMbMiDq ividaf dy dUsry mksdF
df koeI arQ nhIN hY|
ivksq dyÈF dIaF XUnIvirstIaF vloN afpxI afmdn
vDfAux leI kIqf jf rhy XqnF ivc iek Xqn hY, itAUÈn
PIsF dy skx dI Xogqf rwKx vfly aMqrrfÈtrI ividafrQIaF
ƒ afpxy vwl iKwcxf aqy dUsry dyÈF ƒ
ividaf df inrXfq krnf| ies Kyqr bfry Koj krdy do ivdvfnF
aYlbYk aqy vYlc df mMnxf hY ik ividafrQIaF vloN dUjy
dyÈF ivc jf ky ividaf pRfpq krn df vrqfrf koeI
nvF nhIN hY| ieiqhfsk rIkfrzF qoN pqf lwgdf hY ik
mwDkfl qoN ividafrQI dUjy dyÈF ivc pVHn jFdy
rhy hn| pr ivÈvIkrn dy ies pVfa AuWqy dUjy
dyÈF ivc ividaf pRfpq krn vfly ividafrQIaF
dI igxqI iek aijhI pwDr AuWqy phuMc geI hY ijsdI pihlF
imsfl nhIN imldI| aYlbYk df dfavf hY ik ies smyN dunIaF
Br ivc 15 lwK dy krIb ividafrQI dUjy dyÈf ivc
jf ky ividaf pRfpq krn rhy hn, ijhnF ivcoN 80 ÌI
sdI ividafrQI ivkfsÈIl dyÈF qoN ivksq
dyÈF ivc ividaf pRfpq krn afey hn| astRylIaf
dIaF XUnIvirstI bfry kIqI Koj dy afDfr AuWqy vYlc
df dfavf krdf hY ik pwCmI dyÈF dIaF XUnIvirstIaF
ivc pVHn afAux vfly aMqrrfÈtrI ividafrQIaF
dI igxqI ivc vfDy df iehnF dyÈF dIaF XUnIvirstIaF
ƒ srkfr vloN imldy pYisaF ivc hoeI ktOqI nfl
iswDf sMbMD hY| Ausdf dfavf hY ik ipCly 2-3 dhfikaF
dOrfn srkfr vloN imldy pYisaF ivc hoeI ktOqI ƒ
pUrf krn leI astRylIaf dIaF XUnIvirstIaF ny aMqrrfÈtrI
ividafrQIaF ƒ afpxy vwl iKwcx leI ivÈyÈ
Ëor lfieaf hY| Auh ilKdf hY ik hux ies smyN aMqrrfÈtrI
ividafrQIaF df nF suxdy sfr hI astRylIaf aqy ieMglYNz
dIaF XUnIvirstIaF dy vfies cFslrF dIaF "awKF
ivc cmk" af jFdI hY| byÈwk aMqrrfÈtrI
ividafrQIaF vloN pwCmI dyÈF ivc afky pVHn leI
idwqy pYsy, iehnF dyÈF dIaF XUnIvirstIaF ƒ
afeI pYsy dI ikwlq dUr krn ivc shfeI huMdI hY, pr
ieh vrqfrf ivkfsÈIl dyÈF AuWpr afriQk,
isafsI aqy siBafcfrk pwK qoN keI qrHF dy asr pfAuNdf
hY| aYlbYk anusfr:
bhuqy aMqrrfÈtrI ividafrQI afpxI pVHfeI df
Krcf afp idMdy hn, ijs nfl myËbfn dyÈF
ƒ kfPI afmdn huMdI hY - aqy ivkfsÈIl dyÈF
dI afriQkqf AuWpr Bfr pYNdf hY| kuwJ aMdfiËaF
muqfbk kuwJ ivkfsÈIl dyÈF dy ividafrQIaF
vloN ivdyÈI pVHfeI leI Krcy gey pYsy Aus dyÈ
ƒ imlx vflI afriQk iemdfd qoN iËafdy huMdy
hn| ieh ividafrQI afpxy Kyqr ivc iswiKaf hI pRfpq
nhIN krdy sgoN Aus akfdimk sMsfr dIaF kdrF kImqF vI
gRihx kr lYNdy hn, ijs ivc Auh pVHy hn| keI vfr Auh
afpxy dyÈF ivc prq ky afpxIaF XUnIvirstIaF
ƒ Aus qrHF df bxfAuxf cfhuMdy hn, ijs qrHF df
bxfAuxf axXQfrQk aqy asMBv huMdf hY| ivdyÈF
ivc pVHy ividafrQI iek aijhy aMqrrfÈtrI akfdimk
siBafcfr dy vfhk bxdy hn, ijs dIaF kdrF kImqF pwCmI
dyÈF dIaF vwzIaF XUnIvirstIaF dIaF kdrF kImqF
nfl myl KFdIaF hn| keI qrHF nfl, ieh siBafcfr ivkfsÈIl
dyÈF leI apRsMgk huMdf hY|
(Altbach, 2000, p. 13)
iesqoN vI agFh ivÈv dI ividaf dI mMzI qoN Pfiedf
lYx leI pwCmI dyÈF dIaF bhuq sfrIaF XUnIvirstIaF,
kflj aqy inwjI adfry ividaf df iek vsq vjoN dUsry
dyÈF ƒ inrXfq kr rhy hn| ividaf df ieh
inrXfq keI qrHF nfl huMdf hY| iek pwDr AuWqy iek dyÈ
dy ividak adfry dUsry dyÈ dy ividak adfiraF
nfl imlky Aus dyÈ ivc sFJy izgrI pRogrfm ÈurU
krdy hn| aYlbYk anusfr, ies qrHF dIaF bhuqIaF sFJ-iBaflIaF
ivksq dyÈF ivc siQq ividak adfiraF aqy ivkfsÈIl
ivc siQq ividak adfiraF ivckfr vfprdIaF hn| iehnF
sfry kysF ivc muZlf pfTkRm aqy jfxkfrI ivksq dyÈF
ivcly ividak adfiraF vloN iqafr kIqI jFdI hY| iPr
vI ivkfsÈIl dyÈf dy ividak adfiraF ƒ
nvyN pfTkRm iqafr krn ivc Pfiedf huMdf hY| vwKrI iksm
dy iek hor pRbMD anusfr, iek dyÈ dIaF ividak
sMsQFvF dUjy dyÈF ivc afpxy kYNps sQfipq krdIaF
hn| aYlbYk anusfr amrIkf dIaF keI pRmuwK XUnIvirstIaF
dunIaF Br ivc afpxy kYNps sQfpq kr rhIaF hn| ieh XUnIvirstIaF
amrIkf dy stYNzrz pfTkRm dI vrqoN krdIaF hn aqy afpxy
ividafrQIaF ƒ amrIkn izgrIaF pRdfn krdIaF hn|
iek hor smJOqy anusfr, ivdyÈI ividak adfry
sQfnk ividak adfiraF ƒ afpxf nF vrqx df ivÈyÈ
aiDkfr idMdy hn| ies qrHF dy smJOiqaF aDIn ivdyÈI
XUnIvirstIaF sQfnk XUnIvirstIaF jF vpfrk adfiraF ƒ
afpxf nF aqy pfTkRm vrqx dI KuwlH idMdIaF hn aqy kuwJ
kysF ivc, bhuq sImq hwd qwk, kuafltI dI pwDr kfiem
rwKx leI sQfnk adfiraF dI ingrfnI krdIaF hn| sQfnk
adfiraF ƒ afpxy ividafrQIaF ƒ ivdyÈI
adfiraF dIaF izgrIaF dyx df aiDkfr huMdf hY| vpfr
dy Kyqr ivc kIqy jf rhy aMqrrfÈtrI smJOqy aqy
nvIN ienPrmyÈn qknOlOjI hwdF dy afr pfr kIqy
jf rhy ividaf dy ies vpfr dy psfr ƒ AuqÈfihq
krdy hn| aYlbYk mMndf hY ik ividaf dy aijhy vpfr nfl
ivkfsÈIl dyÈF ƒ kuwJ Pfiedf huMdf
hY, pr Ausdf dfavf hY ik aijhf pRbMD ivkfsÈIl
dyÈF AuWpr ivksq dyÈF dI ividak srdfrI
ƒ mËbUq krdf hY| Ausdy afpxy ÈbdF
ivc, “ieiqhfs gvfh hY ik ividak adfiraF df inrXfq
aqy vwK vwK dyÈF dy adfiraF ivckfr sFJ afm
qOr qy nfbrfbr iDrF ivckfr sFJ huMdI hY[[[ jdoN adfry
jF AuhnF dy AuWdm iek dyÈ qoN dUsry dyÈ
ƒ inrXfq kIqy jFdy hn, qF qwkVy dyÈF dy
akfdimk mfzl, pfTkRm aqy pRogrfmF ƒ qrjIh imldI
hY|”
(Altbach, 2000, p. 17)
ivksq dyÈF vloN ivkfsÈIl dyÈF
ƒ ividaf inrXfq krn df vrqfrf AuWc-ividaf dy
Kyqr qwk hI sImq nhIN| ivksq dyÈF dy pRfeImrI
aqy hfeI skUl pwDr dy ividak adfry vI ivksq dyÈF
ƒ ividaf inrXfq krky afpxI afmdn vDfAux dy Xqn
kr rhy hn| kYnyzf dy Èihr vYnkUvr qoN inkldy
roËfnf aKbfr vYnkUvr sn ivc 14 apRYl 2006 ƒ
kflm-nvIs zYPnI brfhm vloN iliKaf kflm ies bfry idlcsp
cfnxf pfAuNdf hY| kYnyzf dy sUby ibRitÈ kolMbIaf
ivc srkfr ny srkfrI skUlF ƒ idwqy jFdy pYisaF
ivc ktOqIaF kIqIaF sn aqy sMn 2002 ivc skUlF ƒ
ikhf sI ik Auh afpxI afmdn vDfAux leI vpfrIaF vFg
socx| nqIjy vjoN ibRitÈ kolMbIaf dy kuwJ skUl
iËilHaF ny polYNz aqy cIn ivc aMgryËI mfiDam
vfly aYlImYNtrI aqy pRI-skUl KolHy qF ik Auh afpxI
afmdn ivc vfDf kr skx| iehnF skUlF dIaF PIsF ƒ
dyKdy hoey ieh gwl sfP ho jFdI hY ik ieh skUl cIn
aqy polYNz dy afm ividafrQIaF leI nhIN hn sgoN AuWQoN
dy amIrF dy bwicaF leI hn| Audfhrn leI polYNz ivc
KoilHaf igaf pRI-skUl iek bwcy dI 500 zflr mhInf PIs
lYNdf hY ik jdoN ik polYNz ivc lokF dI aOsq afmdn
900 zflr pRqI mhInf hY| bI sI dy iek inwjI adfry vloN
cIn ivc KoilHaf igaf iek skUl iek ividafrQI qoN 5,
400 zflr qoN lY ky 10, 100 zflr sflfnf qwk df Krcf
lYNdf hY jdoN ik cIn ivc aOsqn sflfnf afmdn 2580 zflr
hY| iehnF skUl KricaF qoN sfP Ëfhr hY ik polYNz
aqy cIn df afm mfpf afpxy bwicaF ƒ iehnF skUlF
ivc nhIN Byj skygf sgoN ieh skUl amIr bwicaF dI syvf
krngy|
srkfr vloN XUnIvirstI bwjtF ivc kIqIaF ktOqIaF nfl
nijwTx leI inwjI sRoqF qoN pYsy iekwTy krn dy nfl
nfl XUnIvirstIaF afpxy Krcy GtfAux leI keI hor ZMgF
dI vrqoN vI krdIaF hn| iehnF ivcoN iek ZMg hY klfsF
ivc ividafrQIaF dI igxqI vDfAuxf aqy aiDafpkF aqy
ividafrQIaF dy anupfq ivc ktOqI krnf| ies nfl aiDafpkF
AuWpr hor boJ pYNdf hY aqy ividaf dy guxfqmk pwDr
ivc ingfr afAuNdf hY| iesdy nfl nfl XUnIvirstIaF aiDafpkF
ƒ pwkf rwKx dI QF afrËI qOr AuWqy Tyky AuWqy
nOkrI idMdIaF hn| ies qrHF nvyN aiDafpk pfrt tfiem
kfimaF vjoN kMm krdy hn aqy AuhnF ƒ Gwt qnKfhF
aqy Bwqy imldy hn| iesdf nqIjf ieh inkldf hY ik cMgI
ividaf aqy muhfrq vfly lok ies pyÈy ivc jfxo
iJjkdy hn|
afpxy KricaF ƒ hor GtfAux leI XUnIvirstIaF pVHfeI
leI shfiek sfDnF AuWpr afpxy KricaF ivc ktOqIaF krdIaF
hn| idwlI XUnIvirstI dI Audfhrn idMidaF hoieaF iqlk
dfavf krdf hY ik ies qrHF dIaF ktOqIaF nfl Aus XUnIvirstI
dI lfiebRyrI dI kuafltI nIvIN hoeI hY| Aus anusfr,
1990 ivc idwlI XUnIvirstI vloN ijMny jrnlË df
cMdf idwqf hoieaf sI, sMn 1991 ivc AuhnF ivcoN isrP
67 ÌI sdI jrnlË df cMdf hI nivafieaf igaf|
sMn 1992 ivc 1991 ivc cMdf idwqy jrnlË ivcoN
isrP 55 ÌI sdI ƒ hI agFh leI jfrI rwiKaf
jf sikaf| astRylIan XUnIvirstIaF bfry kIqI afpxI Koj
dy afDfr AuWqy vYlc df kihxf hY, ik AuQoN dIaF XUnIvirstIaF
dy hflfq vI ieho ijhy hI hn|
inAu-ilbrl pflsIaF aDIn XUnIvirstIaF dy pRbMDkI ZMgF
ivc vI nvIaF qbdIlIaF af rhIaF hn| hux XUnIvirstIaF
ƒ igafn dyx vfly jnqk adfiraF dI QF kfrporyÈnF
vFg clfieaf jf irhf hY| iehnF ZMgF aDIn XUnIvirstI
dI kfmXfbI df iewko iek mfp rih igaf hY ik Auh afriQk
qOr `qy ikMnf ku kfmXfb hn| pRbMDkI ÌYsly krn
dI qfkq df XUnIvirstIaF dy pRDfnF jF vfies cFslr dy
hwQF ivc kyNdrIkrn huMdf jf irhf hY| pRbMDkI aqy bwjt
dy mfmilaF ivc aiDafpkF df kMtrol Kusdf jf irhf hY|
XUnIvirstIaF dy pRbMDk XUnIvirstIaF ƒ PYktrIaF
vFg clf rhy hn| ijs qrHF PYktrIaF dy pRbMD ivc dKl
dyx dy kfimaF kol bhuq Gwt aiDkfr huMdy hn, iesy qrHF
hux XUnIvirstIaF dy pRbMD ivc aiDafpkF dy aiDkfr Gwtdy
jf rhy hn| iesdy nfl hI XUnIvirstIaF ƒ vpfrk
ZMg nfl clfAux kfrn, aiDafpkF aqy aiDafpkF ivckfr
aqy ividafrQIaF aqy ividafrQIaF ivckfr mukfbly dI
Bfvnf Ëor PV rhI hY| nqIjy vjoN XUnIvirstIaF
ivc smUihk rUp ivc aqy sihkfrI ZMg nfl igafn pRfpq
krn dI Bfvnf ƒ Tys phuMc rhI hY|
|
| iswtf: |
Auprokq
gwlbfq qoN spÈt hY ik ivÈvIkrn dy pRBfv
hyT ividaf dy Kyqr ivc vwzIaF qbdIlIaF af rhIaF hn|
srkfr vloN ividak adfiraF ƒ idwqy jFdy pYisaF
ivc ktOqIaF krn kfrn ieh adfry afpxI afmdn vDfAux
leI PIsF vDf rhy hn, afpxIaF syvfvF ivc ktOqIaF kr
rhy hn aqy afpxI afmdn ivc vfDf krn leI inwjI adfiraF
aqy kfrporyÈnF AuWpr inrBr ho rhy hn| nqIjy
vjoN grIb ividafrQIaF dI ividaf qwk phuMc muÈikl
ho rhI hY, ividaf dy pwDr ivc inGfr af irhf hY aqy
ividak adfiraF AuWpr kfrporyÈnF df glbf vwDdf
jf irhf hY| iesdy nfl nfl ividaf bfry ieh Dfrnf vI
Ëor PVdI jf rhI hY ik smfj ivc ividaf df mksd
isrP kfrporyÈnF leI hunrmMd kfmy pYdf krnf
hY| ividafrQIaF ƒ cMgy nfgirk bxfAuxf hux ividaf
df mksd nhIN irhf| ieQy cMgy nfgirk qoN sfzf Bfv hY,
aijhy ivakqI bxfAuxf jo smfj dy isafsI, swiBafcfrk
aqy smfjk msilaF ƒ smJ ky iesdI cMgI AusfrI ivc
ihwsf pf skx| aMq ivc ivksq dyÈF dy adfiraF
vloN ivkfsÈIl dyÈF ƒ ividaf inrXfq
krn dy AuWdmF krky, ivkfsÈIl dyÈf ivc
ivksq dyÈF dIaF loVF muqfbk GVy pfTkRm pVHfey
jf rhy hn| ieh pfTkRm ivkfsÈIl dyÈF
dy ividafrQIaF ƒ bhukOmI kfrporyÈnF vloN
afËfd afriQk ËonF (PrI ieknfimk) ivc sQfpq
kIqIaF snaqF aqy kfl sYNtrF ivc nOkrIaF lYx dy Xog
qF byÈwk bxf dyx pr ieh pfTkRm ividafrQIaF
ƒ afpxy dyÈF dIaF smwisafvF ƒ smJx
aqy AuhnF dy hwl lwBx dy Xog nhIN bxfAuNdy| |
| Sukhwant Hundal, 327 E.
47th Ave., Vancouver, BC, V5w 2B1 |
| E-mail: shundal@sfu.ca |
|