| Auh
sMn qF Xfd krnf sMBv nhIN jfpdf pRMqU 20 ku sfl purfxI
gwl hovygI jdoN afl ieMzIaf tryz XUnIan kFgrs dI pMjfb
ÈfKf dy qqkflI jnrl swkqr mdn lfl dIdI mËdUr
sMgTnF dI sMsfr kfnPrMs ivwc ihwsf lYx AuprMq afierlYNz
qoN cMzIgVH prqy sn. mdn lfl dIdI ny mfrksvfd df zUMGf
aiDaYn kIqf hoieaf hY aqy Auh bhuq hI sMvydnÈIl
Èfier vI hn. iewk Èfm AuhnF jËbfqI
lihËy ivwc dwisaf sI ik jdoN Auh jpfn dy tryz
XUnIan afgUaF nfl bËfr ivwc GuMm rhy sn qF jpfnI
afgU jpfn dIaF isrkwZ kMpnIaF dy QF QF lwgy borz dyKky
mfx nfl gdgd ho rhy sn. jpfnI rfÈtrvfd AuhnF
dy isr nUM cVH igaf sI. ieh gwl dIdI dy glHy hyT nhIN
Auqr rhI sI ik bhu-rfÈtrI kMpnIaF `qy AuhnF
dy sfmrfjvfd ivrwuD dunIaf Br dy mËdUrF nUM iewk
ho jfx df swdf dyx afey afgUaF dy ÉUn ivwc
acfnk hI aijhf rfÈtrI gOrv ikvyN pxp afieaf
sI ijhVf bhu rfÈtrI kMpnIaF dI pRsMsf krn vflf
sI. sfzoy drimafn ieh svfl vwzy dYNq vFg KVHf ho igaf
ik jdoN afpxy dyÈ dy pUMjIpqI iksy hor dyÈ
AuWpr afrQk glbf kfiem kr lYx qF Auh pUMjIpqI vI cMgy
ikAuN lwgx lwg pYNdy hn. mËdUrF dI kfnPrMs vfly
hfl aMdr aMqrrfÈtrIvfd hY aqy hfl qoN bfhr
bËfrF ivwc rfÈtrIvfd kuwd pYNdf hY. ieh
ikAuN? rfÈtrI-gOrv asl ivwc hY kI cIË?
kI kOmFqrIvfd iewk nklI nfhrf hY? jF ieh aml ivwc
afAux vflf PlsÌf nhIN hY? AudoN sfnUM Kud nUM
jpfnI mËdUrF dy afgUaF vflI siQqI ivwcoN guËrn
df qjrbf nhIN sI nf hI aijhf qjrbf hox dI koeI AumId
hI sI. KYr Auprokq svfl sfzy isrF ivwc KVyH df KVHf
hI irhf.
hux do dhfikaF bfad jdoN ieh sunx nUM iml irhf hY
ik Bfrq dy nfmI pUMjIpqIaF ny sMsfr mMzI ivwc afpxI
DFk jmfAuxI arMB kr idwqI hY aqy afpxy afp nUM sfmrfj
khfAux vfly dyÈF dIaF vwzIaF kMpnIaF kfbU krnIaF
arMB kr idwqIaF hn qF mn krdf hY ik grIbI duwKoN KudkÈIaF
kr gey iksfnF dy isivaF isrHfxy KVoky aqy mYlyH-kucYlHy
mËdUrF dIaF bdbU mfrdIaF bsqIaF dy duafr qy dsqk
dy ky AuWcI afvfË ivwc, mYN vI afKF ik AuWTo,
jfgo, dyKo tftf ny brqfnIaf dI sB qoN vwzI stIl kMpnI
qy kbËf kr ilaf hY aqy ibrlf ny amrIkf dI sB
qoN vwzI alumInIam kMpnI kfbU kr leI hY, imwql dunIaf
df sB qoN vwzf stIl mYgnyt bx igaf hY aqy irlfieMs
kMpnI dunIaf dI sB qoN vwzI prcUn (irtyl) kMpnI bnx
jf rhI hY. iewQy hI bws nhIN Bfrq dy keI pUMjIpqI
dunIaf dy pihly vwzy 20 pUMjIpqIaF dI kqfr ivwc af
KVoqy hn. Bfrq dy 36 bhu rfÈtrI Dnfz aijhy
hn ijhVy KrbFpqI ho gey hn ijhnF ivwcoN 14 ny qF ajy
ipCly sfl hI ‘Porbs’ dy vhIKfqy ivwc QF
mwlI hY. ieh ivcfr BfrqIaF dI ho rhI cVHq kfrn hY
jF dUjI kOm nUM msl dyx ivwcoN pYdf hoieaf rumFs hY?
ies bfry kuwJ nhIN ikhf jf skdf.
hfl dI GVI ies msly df dUjf pihlU vI vyKdy hF. iewk
srvyKx anusfr Bfrq ivwc 311 pUMjIpqI aijhy hn ijhnF
dI pRqI ivakqI roËfnf afmdn (munfÌf nhIN)
88 kroV 50 lwK rupey qoN AuWpr hY jdoN ik 40 kroV
BfrqI aijhy hn ijhnF dI pRqI ivakqI roËfnf Aujrq
msF 50 rupey hY. iewk aMdfËy anusfr jykr asIN
pfr-rfÈtrI 36 DnfzF df srmfieaf dyÈ
dI awDI abfdI ivwc 20,000 rupey pRqI ivakqI dy ihsfb
nfl vMz dyeIey qF vI AuhnF DnfzF kol arbF rupey bc
jfxgy ikAuNik AuhnF kol 1910 Krb amrIkI zflr hn. sMn
2003 dy srkfrI aMkVy dsdy hn ik sfzI pyNzU abfdI df
50 ÌI sdI ihwsf krËy hyT hY aqy dyÈ
dy 47[7 ÌI sdI bwicaF df srIrk Bfr loV nfloN
ikqy Gwt hY ikAuNik AuhnF nUM loVINdf qy ishqmMd Bojn
hI nhIN imldf.
iehnF sfrIaF gwlF nUM nËr aMdfË krdy hoey
vI asIN iehnF pfr-rfÈtrI psfr vfly pUMjIpqIaF
qy gOrv krn leI mjbUr hF. ikAuNik Auh sfzy hmvqnI
hn, BfrqI hn jF Bfrq dy jMmpl hn. ies krky rfÈtrI
gOrv, dyÈ ipafr aqy dyÈ BgqI dI pirBfÈf
nUM muV ivcfrn dI loV pY geI hY. ieMJ pRqIq ho irhf
hY. asIN jdoN afpxy dyÈ BgqF aqy ÈhIdF
dy kQnF nUM Xfd krdy hF qF pqf lgdf hY ik AuhnF ny
afpxy dyÈ dy lokF aqy afAux vflIaF nslF leI
svrg bxfAux vfsqy afpxf sB kuwJ aqy afpxf afp vfr
idwqf sI. iesy krky hI Auh sfzy rfÈtrI gOrv
aqy mfx smfn dy pfqr hn. iPr vI sfzy sfhmxy ivcfrXog
sMkt ieh KVHf hY ik rfÈtrI-gOrv dy pfqr ikhVy
ikhVy BfrqI hoxy cfhIdy hn. iks BfrqI dI pRfpqI kOm
dI pRfpqI igxI jf skdI hY jF igxI jfxI cfhIdI hY.
inscY hI ieh vfd-ivvfd vflf svfl hY. ibnF Èwk
Auh BfrqI rfÈtrI gOrv df hwkdfr hY ijsny vwK-vwK
KyqrF ivwc afpxI jfn hUlky pRfpqIaF kIqIaF hn. ijhnF
pRfpqIaF nfl smuwcI kOm df isr AuWcf hoieaf hY aqy
ijhVIaF pRfpqIaF krdy smyN Ausny afpxy dyÈ
vfsIaF df koeI nuksfn nhIN kIqf sgoN Pfiedf hI phuMcfieaf
hY. ijs BfrqI ny Bfrq dy smuwcy nfgirkF dy ihwqF nUM
awKoN pRoKy krky jF drVky pRfpqI kIqI hY Ausny Auh
pRfpqI rfÈtr vfsqy nhIN kIqI sgoN afpxy inwj
vfsqy kIqI hY ijs krky insicq qOr `qy Auh rfÈtrI-gOrv
df pfqr nhIN hY. BfvyN Auh dunIaf df nMbr iewk hI
Dnfz ikAuN nf bx jfvy.
mjbUrn qOr `qy hI shI, lyikn ieh mslf ËrUr ivcfiraf
jfxf cfhIdf hY ik iehnF pUMjIpqIaF nUM ieMny vwzy
iksny bxfieaf hY ijs krky AuhnF ny afpxf psfr pfr-rfÈtrI
kr ilaf hY. ijhnF ny iehnF pUMjIpqIaF nUM ieMny vwzy
bxfieaf hY AuhnF dy ihwsy KudkÈIaF hI afeIaF
hn aqy AuhnF dIaF arD murdIaF dyhF mÈInF dIaF
grfrIaF ivwc PsIaF peIaF hn jF iPr Auh ivakqI dÌqrF
dIaF PfeIlF nfl stYpl kIqy hoey BuwKmrI dI DUV cwt
rhy hn. iesy krky ieh svfl jvfb mMgdf hY ik ijhnF
nUM dyÈ dI afrQk ÈkqI kih ky vizafieaf
jf irhf hY Aus afrQk ÈkqI ivwcoN dyÈ
aqy dyÈ vfsIaF dy ihwsy ikMnf ku afieaf hY?
ies afrQk ÈkqI dy asl isrjxhfrF nUM Aus ivwcoN
kI imilaf hY? kI AuhnF dI ieh afrQk ÈkqI dyÈ
vfsIaF dI KuÈhflI dy iksy kMm afeI ijs krky
rfÈtr AuhnF `qy gOrv kry? kI ieh nmoÈI
vflI gwl nhIN hY ik blvfn afrQk ÈkqI vfly dyÈ
dy nfgirkF dI BfrI bhu-igxqI ibmfrIaF, BuwKmrI qy
anpVHqf dI sqfeI ivlkdI iPrdI hY? iehnF BfrqI nfgirkF
qoN ieh AumId lfeI jf rhI hY ik Auh Bfrq dy iehnF
pMUjIpqIaF dy kOmFqrI psfry AuWqy gOrv pRgt krn.
jykr iehnF pUMjIpqIaF dIaF pRfpqIaF afËfd Bfrq
dIaF ipCly 60 sflF dOrfn apxfeIaF afrQk nIqIaF df
iswtf hY qF kI srkfr AuhnF pUMjIpqIaF dIaF pRfpqIaF
AuWpr gOrv krn dI hwkdfr hY? asIN lgfqfr suxdy af
rhy hF ik srkfr dyÈ dI BuwKmrI, ibmfrIaF aqy
anpVHqf nfl lgfqfr jUJdI af rhI hY. iehnF smwisafvF
df hwl nf hox kfrn srkfrF plt jFdIaF rhIaF hn. ijsnUM
hfl dI GVI aÉbfrF vfly sQfpq srkfr ivruwD guwsf
dws ky sfr lYNdy hn. ikAuNik iehnF smwisafvF nUM hwl
krn leI srkfrF dy KËfny ivwc loVINdf Dn nhIN
huMdf.
ipwCy ijhy ‘nYÈnl ieMstIcIAUt afP pbilk
PfienFs aYNz pfilsI’ dI afeI srvyKx irport qoN
pqf lwgf hY ik dyÈ dy Dnfz pUMjIpqIaF ny 10
lwK kroV rupey df kflf Dn Cupf ky rwiKaf hoieaf hY
kI aijhy pMUjIpqIaF nUM kOm dy cor jF kOm dy PrybI
vI ikhf jf skdf hY? jykr Cupfieaf hoieaf ieh Dn Aujfgr
rUp ivwc iksy Kfqy ivwc af jfvy qF ies AuWpr 4 lwK
kroV rupey tYks bx jFdf hY ijhVf dyÈ dy BuwKmiraF
df jIvn suDfr skdf hY. ies qoN ielfvf ieh pUMjIpqI
ijMnf tYks aYlfnIaf qOr `qy dbf ky bYTy hoey hn jykr
Enf hI srkfr nUM adf kr dyx qF dyÈ dy sfry
byruËgfrF nUM “sfl ivwc sO idn” leI
ruËgfr muhweIaf krfieaf jf skdf hY. ies qoN ielfvf
ieh pUMjIpqI afpxf tYks bcfAux aqy kflf Dn CpfAux
leI ijMnI slfnf irÈvq aÌsrF nUM idMdy
hn (27, 000 kroV rupey) jykr Auh hI rkm tYks dy rUp
ivwc jmF krvf dyx qF dyÈ dy sfry byruËgfrF
nUM sfrf sfl hI kMm idwqf jf skdf hY.
hux jdoN ieh pUMjIpqI afpxy munfiÌaF leI dUjy
dyÈF ivwc pYr psfr rhy hn qF kI AuhnF dy ivdyÈI
munfiÌaF nfl sfzy dyÈ dy ivkfs aqy dyÈ
vfsIaF nUM koeI rfhq imlygI? AuhnF dI BuwKmrI, ibmfrIaF
aqy anpVHqf imtfAux ivwc koeI Pfiedf hovygf? jykr
hovygf qF rfÈtr leI AuhnF AuWpr gOrv krn df
bhfnf bx jFdf hY.
ies qoN ielfvf iewk mhwqvpUrn svfl ieh vI hY ik jdoN
koeI dyÈ dUjy dyÈ AuWpr cVHfeI krdf
hY jF glbf jmf lYNdf hY qF aijhy ÈkqIÈflI
dyÈ dy lok iesnUM afpxf rfÈtrI gOrv
smJdy hn aqy ijs dyÈ dy lok aijhy glby dy iKlfÌ
afpxI surwiKaf vfsqy sMGrÈ krdy hn Auh rfÈtr
ies sMGrÈ `qy gOrv mihsUs krdy hn. dUjy nUM
mfrn vfly df afpxf rfÈtrI gOrv hY aqy mrn vfly
df afpxf rfÈtrI gOrv hY. ijs dyÈ dIaF
pfr-rfÈtrI kMpnIaF dUsry dyÈF dI afrQk
luwt Ksuwt krn jFdIaF hn Auh dyÈ afpxIaF iehnF
kMpnIaF `qy mfx krdf hY aqy ijhVy lok afpxI afrQk
luwt-Ksuwt ivrwuD sMGrÈ-ÈIl huMdy hn
Auh afpxy sMGrÈ AuWqy mfx mihsUs krdy aqy iesnUM
dyÈ BgqI kihMdy hn. iksy dyÈ leI qF
dUijaF dyÈF nfl afrQk byiensfPI krn vfly rfÈtrI
gOrv dy pfqr hn aqy iksy dyÈ leI afrQk byiensfPI
ivruwD lVfeI lVn vfly rfÈtrI gOrv dy pfqr hn.
sfzy sfhmxy svfl ieh hY ik aMqrrfÈtrI pwDr
Auqy mMqrIaF dI Koh iKwc smyN sfnUM iks df sfQ dyxf
cfhIdf hY?
kI dyÈ BgqI aqy rfÈtrI gOrv dI koeI
aijhI pirBfÈf nhIN hY ijs df hr dyÈ
aqy hr iensfn leI iewko hI arQ hovy?
‘Êdr lihr’ dI bcI hoeI afKrI inÈfnI,
bfbf Bgq isMG iblgf ny afpxy 100vyN jnm idn `qy afiKaf
hY, “mYN smJFgF ik myrf jIvn byarQ igaf hY jykr
myrf dyÈ BirÈtfcfr, ihMsf, grIbI, ibmfrIaF
aqy anpVHqf qoN mukqI nhIN pf lYNdf.”
iesy qrHF dyÈ dI afËfdI Kfqr ÈhIdI
jfm pIx vfly Bgq isMG aqy Ausdy sfQIaF dI nOjvfn Bfrq
sBf dy aYlfn nfvyN ivwc drj kIqf igaf sI, “mnuwK
duafrf mnuwK aqy rfÈtr duafrf rfÈtr
dI luwt hmyÈf-hmyÈf leI asMBv bxf idwqI
jfvy…’’ “ieh ienklfb dysI
aqy ivdyÈI luwt Ksuwt vrgy iBafnk boJ hyT pIsy
jf rhy lwKF kroVF BuwKy nMgy imhnqkÈF nUM KuÈIaF
aqy qrwkI pRdfn krygf…” “ijhVI cIË
afËfdI dy ivcfrF nUM brdfÈq nhIN krdI
AusnUM Kqm kr dyxf cfhIdf hY…” “sfzy
ienklfb df AudyÈ inaFpUrk smfjk ivvsQf hY.”
afid.
|