Since 2002
March— April 2010
ISSN 1703 - 8375
surjn ËIrvI
—— rObrt vIl
—hrIÈ purI
ivÈvIkrn aqy ividaf
suKvMq huMdl
pUMjIpqI aqy rfÈtrI gOrv
—“ivcfr mMc” ivwcoN
bsMq isMG hMspfl
—zf[ suKpfl
bfbf juaflf isMG TwTIaF
crMjIvfl kMgxIvfl
suKpfl dI kfiv isrjxf
—surjn ËIrvI
kYptn dI hfr dy kfrn
—sqnfm cfnf
Êdr lihr
lyKk: zf[hrIÈ ky[purI
sMgIq df ivlwKx qohÌf
suBfÈ pirhfr
Éq quhfzy

 

 
BfrqI pUMjIpqIaF dI
aMqr-rfÈtrI cVHq `qy kfhdf rfÈtrI mfx?
 
— sqnfm cfnf —
Auh sMn qF Xfd krnf sMBv nhIN jfpdf pRMqU 20 ku sfl purfxI gwl hovygI jdoN afl ieMzIaf tryz XUnIan kFgrs dI pMjfb ÈfKf dy qqkflI jnrl swkqr mdn lfl dIdI mËdUr sMgTnF dI sMsfr kfnPrMs ivwc ihwsf lYx AuprMq afierlYNz qoN cMzIgVH prqy sn. mdn lfl dIdI ny mfrksvfd df zUMGf aiDaYn kIqf hoieaf hY aqy Auh bhuq hI sMvydnÈIl Èfier vI hn. iewk Èfm AuhnF jËbfqI lihËy ivwc dwisaf sI ik jdoN Auh jpfn dy tryz XUnIan afgUaF nfl bËfr ivwc GuMm rhy sn qF jpfnI afgU jpfn dIaF isrkwZ kMpnIaF dy QF QF lwgy borz dyKky mfx nfl gdgd ho rhy sn. jpfnI rfÈtrvfd AuhnF dy isr nUM cVH igaf sI. ieh gwl dIdI dy glHy hyT nhIN Auqr rhI sI ik bhu-rfÈtrI kMpnIaF `qy AuhnF dy sfmrfjvfd ivrwuD dunIaf Br dy mËdUrF nUM iewk ho jfx df swdf dyx afey afgUaF dy ÉUn ivwc acfnk hI aijhf rfÈtrI gOrv ikvyN pxp afieaf sI ijhVf bhu rfÈtrI kMpnIaF dI pRsMsf krn vflf sI. sfzoy drimafn ieh svfl vwzy dYNq vFg KVHf ho igaf ik jdoN afpxy dyÈ dy pUMjIpqI iksy hor dyÈ AuWpr afrQk glbf kfiem kr lYx qF Auh pUMjIpqI vI cMgy ikAuN lwgx lwg pYNdy hn. mËdUrF dI kfnPrMs vfly hfl aMdr aMqrrfÈtrIvfd hY aqy hfl qoN bfhr bËfrF ivwc rfÈtrIvfd kuwd pYNdf hY. ieh ikAuN? rfÈtrI-gOrv asl ivwc hY kI cIË? kI kOmFqrIvfd iewk nklI nfhrf hY? jF ieh aml ivwc afAux vflf PlsÌf nhIN hY? AudoN sfnUM Kud nUM jpfnI mËdUrF dy afgUaF vflI siQqI ivwcoN guËrn df qjrbf nhIN sI nf hI aijhf qjrbf hox dI koeI AumId hI sI. KYr Auprokq svfl sfzy isrF ivwc KVyH df KVHf hI irhf.
hux do dhfikaF bfad jdoN ieh sunx nUM iml irhf hY ik Bfrq dy nfmI pUMjIpqIaF ny sMsfr mMzI ivwc afpxI DFk jmfAuxI arMB kr idwqI hY aqy afpxy afp nUM sfmrfj khfAux vfly dyÈF dIaF vwzIaF kMpnIaF kfbU krnIaF arMB kr idwqIaF hn qF mn krdf hY ik grIbI duwKoN KudkÈIaF kr gey iksfnF dy isivaF isrHfxy KVoky aqy mYlyH-kucYlHy mËdUrF dIaF bdbU mfrdIaF bsqIaF dy duafr qy dsqk dy ky AuWcI afvfË ivwc, mYN vI afKF ik AuWTo, jfgo, dyKo tftf ny brqfnIaf dI sB qoN vwzI stIl kMpnI qy kbËf kr ilaf hY aqy ibrlf ny amrIkf dI sB qoN vwzI alumInIam kMpnI kfbU kr leI hY, imwql dunIaf df sB qoN vwzf stIl mYgnyt bx igaf hY aqy irlfieMs kMpnI dunIaf dI sB qoN vwzI prcUn (irtyl) kMpnI bnx jf rhI hY. iewQy hI bws nhIN Bfrq dy keI pUMjIpqI dunIaf dy pihly vwzy 20 pUMjIpqIaF dI kqfr ivwc af KVoqy hn. Bfrq dy 36 bhu rfÈtrI Dnfz aijhy hn ijhVy KrbFpqI ho gey hn ijhnF ivwcoN 14 ny qF ajy ipCly sfl hI ‘Porbs’ dy vhIKfqy ivwc QF mwlI hY. ieh ivcfr BfrqIaF dI ho rhI cVHq kfrn hY jF dUjI kOm nUM msl dyx ivwcoN pYdf hoieaf rumFs hY? ies bfry kuwJ nhIN ikhf jf skdf.
hfl dI GVI ies msly df dUjf pihlU vI vyKdy hF. iewk srvyKx anusfr Bfrq ivwc 311 pUMjIpqI aijhy hn ijhnF dI pRqI ivakqI roËfnf afmdn (munfÌf nhIN) 88 kroV 50 lwK rupey qoN AuWpr hY jdoN ik 40 kroV BfrqI aijhy hn ijhnF dI pRqI ivakqI roËfnf Aujrq msF 50 rupey hY. iewk aMdfËy anusfr jykr asIN pfr-rfÈtrI 36 DnfzF df srmfieaf dyÈ dI awDI abfdI ivwc 20,000 rupey pRqI ivakqI dy ihsfb nfl vMz dyeIey qF vI AuhnF DnfzF kol arbF rupey bc jfxgy ikAuNik AuhnF kol 1910 Krb amrIkI zflr hn. sMn 2003 dy srkfrI aMkVy dsdy hn ik sfzI pyNzU abfdI df 50 ÌI sdI ihwsf krËy hyT hY aqy dyÈ dy 47[7 ÌI sdI bwicaF df srIrk Bfr loV nfloN ikqy Gwt hY ikAuNik AuhnF nUM loVINdf qy ishqmMd Bojn hI nhIN imldf.
iehnF sfrIaF gwlF nUM nËr aMdfË krdy hoey vI asIN iehnF pfr-rfÈtrI psfr vfly pUMjIpqIaF qy gOrv krn leI mjbUr hF. ikAuNik Auh sfzy hmvqnI hn, BfrqI hn jF Bfrq dy jMmpl hn. ies krky rfÈtrI gOrv, dyÈ ipafr aqy dyÈ BgqI dI pirBfÈf nUM muV ivcfrn dI loV pY geI hY. ieMJ pRqIq ho irhf hY. asIN jdoN afpxy dyÈ BgqF aqy ÈhIdF dy kQnF nUM Xfd krdy hF qF pqf lgdf hY ik AuhnF ny afpxy dyÈ dy lokF aqy afAux vflIaF nslF leI svrg bxfAux vfsqy afpxf sB kuwJ aqy afpxf afp vfr idwqf sI. iesy krky hI Auh sfzy rfÈtrI gOrv aqy mfx smfn dy pfqr hn. iPr vI sfzy sfhmxy ivcfrXog sMkt ieh KVHf hY ik rfÈtrI-gOrv dy pfqr ikhVy ikhVy BfrqI hoxy cfhIdy hn. iks BfrqI dI pRfpqI kOm dI pRfpqI igxI jf skdI hY jF igxI jfxI cfhIdI hY. inscY hI ieh vfd-ivvfd vflf svfl hY. ibnF Èwk Auh BfrqI rfÈtrI gOrv df hwkdfr hY ijsny vwK-vwK KyqrF ivwc afpxI jfn hUlky pRfpqIaF kIqIaF hn. ijhnF pRfpqIaF nfl smuwcI kOm df isr AuWcf hoieaf hY aqy ijhVIaF pRfpqIaF krdy smyN Ausny afpxy dyÈ vfsIaF df koeI nuksfn nhIN kIqf sgoN Pfiedf hI phuMcfieaf hY. ijs BfrqI ny Bfrq dy smuwcy nfgirkF dy ihwqF nUM awKoN pRoKy krky jF drVky pRfpqI kIqI hY Ausny Auh pRfpqI rfÈtr vfsqy nhIN kIqI sgoN afpxy inwj vfsqy kIqI hY ijs krky insicq qOr `qy Auh rfÈtrI-gOrv df pfqr nhIN hY. BfvyN Auh dunIaf df nMbr iewk hI Dnfz ikAuN nf bx jfvy.
mjbUrn qOr `qy hI shI, lyikn ieh mslf ËrUr ivcfiraf jfxf cfhIdf hY ik iehnF pUMjIpqIaF nUM ieMny vwzy iksny bxfieaf hY ijs krky AuhnF ny afpxf psfr pfr-rfÈtrI kr ilaf hY. ijhnF ny iehnF pUMjIpqIaF nUM ieMny vwzy bxfieaf hY AuhnF dy ihwsy KudkÈIaF hI afeIaF hn aqy AuhnF dIaF arD murdIaF dyhF mÈInF dIaF grfrIaF ivwc PsIaF peIaF hn jF iPr Auh ivakqI dÌqrF dIaF PfeIlF nfl stYpl kIqy hoey BuwKmrI dI DUV cwt rhy hn. iesy krky ieh svfl jvfb mMgdf hY ik ijhnF nUM dyÈ dI afrQk ÈkqI kih ky vizafieaf jf irhf hY Aus afrQk ÈkqI ivwcoN dyÈ aqy dyÈ vfsIaF dy ihwsy ikMnf ku afieaf hY? ies afrQk ÈkqI dy asl isrjxhfrF nUM Aus ivwcoN kI imilaf hY? kI AuhnF dI ieh afrQk ÈkqI dyÈ vfsIaF dI KuÈhflI dy iksy kMm afeI ijs krky rfÈtr AuhnF `qy gOrv kry? kI ieh nmoÈI vflI gwl nhIN hY ik blvfn afrQk ÈkqI vfly dyÈ dy nfgirkF dI BfrI bhu-igxqI ibmfrIaF, BuwKmrI qy anpVHqf dI sqfeI ivlkdI iPrdI hY? iehnF BfrqI nfgirkF qoN ieh AumId lfeI jf rhI hY ik Auh Bfrq dy iehnF pMUjIpqIaF dy kOmFqrI psfry AuWqy gOrv pRgt krn.
jykr iehnF pUMjIpqIaF dIaF pRfpqIaF afËfd Bfrq dIaF ipCly 60 sflF dOrfn apxfeIaF afrQk nIqIaF df iswtf hY qF kI srkfr AuhnF pUMjIpqIaF dIaF pRfpqIaF AuWpr gOrv krn dI hwkdfr hY? asIN lgfqfr suxdy af rhy hF ik srkfr dyÈ dI BuwKmrI, ibmfrIaF aqy anpVHqf nfl lgfqfr jUJdI af rhI hY. iehnF smwisafvF df hwl nf hox kfrn srkfrF plt jFdIaF rhIaF hn. ijsnUM hfl dI GVI aÉbfrF vfly sQfpq srkfr ivruwD guwsf dws ky sfr lYNdy hn. ikAuNik iehnF smwisafvF nUM hwl krn leI srkfrF dy KËfny ivwc loVINdf Dn nhIN huMdf.
ipwCy ijhy ‘nYÈnl ieMstIcIAUt afP pbilk PfienFs aYNz pfilsI’ dI afeI srvyKx irport qoN pqf lwgf hY ik dyÈ dy Dnfz pUMjIpqIaF ny 10 lwK kroV rupey df kflf Dn Cupf ky rwiKaf hoieaf hY kI aijhy pMUjIpqIaF nUM kOm dy cor jF kOm dy PrybI vI ikhf jf skdf hY? jykr Cupfieaf hoieaf ieh Dn Aujfgr rUp ivwc iksy Kfqy ivwc af jfvy qF ies AuWpr 4 lwK kroV rupey tYks bx jFdf hY ijhVf dyÈ dy BuwKmiraF df jIvn suDfr skdf hY. ies qoN ielfvf ieh pUMjIpqI ijMnf tYks aYlfnIaf qOr `qy dbf ky bYTy hoey hn jykr Enf hI srkfr nUM adf kr dyx qF dyÈ dy sfry byruËgfrF nUM “sfl ivwc sO idn” leI ruËgfr muhweIaf krfieaf jf skdf hY. ies qoN ielfvf ieh pUMjIpqI afpxf tYks bcfAux aqy kflf Dn CpfAux leI ijMnI slfnf irÈvq aÌsrF nUM idMdy hn (27, 000 kroV rupey) jykr Auh hI rkm tYks dy rUp ivwc jmF krvf dyx qF dyÈ dy sfry byruËgfrF nUM sfrf sfl hI kMm idwqf jf skdf hY.
hux jdoN ieh pUMjIpqI afpxy munfiÌaF leI dUjy dyÈF ivwc pYr psfr rhy hn qF kI AuhnF dy ivdyÈI munfiÌaF nfl sfzy dyÈ dy ivkfs aqy dyÈ vfsIaF nUM koeI rfhq imlygI? AuhnF dI BuwKmrI, ibmfrIaF aqy anpVHqf imtfAux ivwc koeI Pfiedf hovygf? jykr hovygf qF rfÈtr leI AuhnF AuWpr gOrv krn df bhfnf bx jFdf hY.
ies qoN ielfvf iewk mhwqvpUrn svfl ieh vI hY ik jdoN koeI dyÈ dUjy dyÈ AuWpr cVHfeI krdf hY jF glbf jmf lYNdf hY qF aijhy ÈkqIÈflI dyÈ dy lok iesnUM afpxf rfÈtrI gOrv smJdy hn aqy ijs dyÈ dy lok aijhy glby dy iKlfÌ afpxI surwiKaf vfsqy sMGrÈ krdy hn Auh rfÈtr ies sMGrÈ `qy gOrv mihsUs krdy hn. dUjy nUM mfrn vfly df afpxf rfÈtrI gOrv hY aqy mrn vfly df afpxf rfÈtrI gOrv hY. ijs dyÈ dIaF pfr-rfÈtrI kMpnIaF dUsry dyÈF dI afrQk luwt Ksuwt krn jFdIaF hn Auh dyÈ afpxIaF iehnF kMpnIaF `qy mfx krdf hY aqy ijhVy lok afpxI afrQk luwt-Ksuwt ivrwuD sMGrÈ-ÈIl huMdy hn Auh afpxy sMGrÈ AuWqy mfx mihsUs krdy aqy iesnUM dyÈ BgqI kihMdy hn. iksy dyÈ leI qF dUijaF dyÈF nfl afrQk byiensfPI krn vfly rfÈtrI gOrv dy pfqr hn aqy iksy dyÈ leI afrQk byiensfPI ivruwD lVfeI lVn vfly rfÈtrI gOrv dy pfqr hn. sfzy sfhmxy svfl ieh hY ik aMqrrfÈtrI pwDr Auqy mMqrIaF dI Koh iKwc smyN sfnUM iks df sfQ dyxf cfhIdf hY?
kI dyÈ BgqI aqy rfÈtrI gOrv dI koeI aijhI pirBfÈf nhIN hY ijs df hr dyÈ aqy hr iensfn leI iewko hI arQ hovy?
‘Êdr lihr’ dI bcI hoeI afKrI inÈfnI, bfbf Bgq isMG iblgf ny afpxy 100vyN jnm idn `qy afiKaf hY, “mYN smJFgF ik myrf jIvn byarQ igaf hY jykr myrf dyÈ BirÈtfcfr, ihMsf, grIbI, ibmfrIaF aqy anpVHqf qoN mukqI nhIN pf lYNdf.”
iesy qrHF dyÈ dI afËfdI Kfqr ÈhIdI jfm pIx vfly Bgq isMG aqy Ausdy sfQIaF dI nOjvfn Bfrq sBf dy aYlfn nfvyN ivwc drj kIqf igaf sI, “mnuwK duafrf mnuwK aqy rfÈtr duafrf rfÈtr dI luwt hmyÈf-hmyÈf leI asMBv bxf idwqI jfvy…’’ “ieh ienklfb dysI aqy ivdyÈI luwt Ksuwt vrgy iBafnk boJ hyT pIsy jf rhy lwKF kroVF BuwKy nMgy imhnqkÈF nUM KuÈIaF aqy qrwkI pRdfn krygf…” “ijhVI cIË afËfdI dy ivcfrF nUM brdfÈq nhIN krdI AusnUM Kqm kr dyxf cfhIdf hY…” “sfzy ienklfb df AudyÈ inaFpUrk smfjk ivvsQf hY.” afid.
[“ivcfr mMc” ivcoN DMnvfd sihq]
Copyright © 2005 Nisot. All rights reserved.