| |
| Since
2002 |
| March—
April
2010 |
ISSN
1703 - 8375 |
| |
|
| |
| |
|
| 9
meI ƒ brsI `qy |
|
| |
|
— crMjI lfl kMgxIvfl— |
Êdr
pfrtI dIaF srgrmIaF kfrn lgfqfr 18 sfl dI sËf
Bugqx ipCoN sMn 1933 ivc bfbf jvflf isMG ƒ irhfa
kIqf igaf. Aus smyN ‘dyÈ Bgq prvfr shfiek
kmytI’ dy pRDfn bfbf vsfKf isMG ibmfr aqy jUhbMd
sn. AuhnF bfbf jvflf isMG ƒ ‘dyÈ
Bgq prvfr shfiek kmytI’dy kfiem-mukfm pRDfn
Qfp ky kmytI dI iËMmyvfrI sONp idwqI.
 |
| —
jvflf isMG — |
bfbf jvflf isMG
ny qyjf isMG sÌrI ƒ nfl lY ibhfr qy bMgfl
dy ielfikaF df dOrf krky dyÈ Bgq prvfr shfiek
kmytI dy leI coKI mfieaf iekwTI kr idwqI sI. iehnF
idnF ivc bfbf gurmuwK isMG qy bfbf ipRQvI isMG lflVU
aMgryËI hkUmq qoN bcdy bcfAuNdy aPgfinsqfn puwj
gey sn qy ieh kfbl ivc srkfr dy hwQ af gey sn. AuhnF
bfry koeI surfÉ nhIN sI imldf qF 15 mfrc 1934
ƒ sfnPrFissko qoN Êdr pfrtI dI bfbf jI
dy nFa qfr afeI ik AuhnF df pqf kIqf jfvy. zr sI ik
jy kfbl srkfr ny AuhnF ƒ aMgryËI hkUmq dy
spurd kr idwqf qF Auh jIAUNdy nhIN bcxy. bfbf jI ny
aYjItyÈn, ÈurU kr idwqI. aÉbfrF
rfhIN AuhnF dI irhfeI leI kfbl srkfr `qy Ëor
pfieaf igaf. lfhOr qoN Cpdy ‘Kflsf’ aMgryËI
qy ‘pfrs’ (AurdU) ies aMdoln dy ivruwD
ilKdy sn. bfbf jvflf isMG kuwJ sfQIaF ƒ nfl lY
ky iehnF aÉbfrF dy sMpfdkF ƒ imly, ‘Kflsf’
df sMpfdk srdfr bKÈIÈ isMG qF bfbf jI
dI gwl mMn igaf, pr ‘pfrs’ df aYzItr krm
cMd tflmtol krn lwgf. bfbf jvflf isMG dy nfl gey hËfrf
isMG isMgr ny jyb `coN ipsqOl kwiZaf qy dUjy hwQ nfl
krm cMd dI sMGI Guwtdf hoieaf kihx lwgf, ‘muV
ky ilKyNgf?’ ‘myry agly vI nhIN ilKxgy’
kih ky krm cMd ny afpxI jfn bcfeI sI.
bfbf bkflf ivKy puMinaf dy myly mOky AuQoN dy ividafrQIaF
dI ‘anMd mMzlI’ nFa dI sMsQf vwloN srovr
kMZy smfgm krvfieaf igaf, ijs ivc Kfs qOr `qy bulfey
gey bfbf jI ny afpxy prDfngI BfÈx ivc pihlI
vfr ikrqI qy iksfnF dIaF jQybMdIaF Ausfrn dI pRyrnf
dy ky AuhnF dy hwkF-ihwqF leI afpxy afp ƒ smripq
krn df aYlfn kIqf sI. kMmokI ipMz ivc ikrqI iksfnF
dy jlsy ivc AuhnF ƒ aMgryËI hkUmq ivrwuD
lYkcr dyx dy sMbMD ivc sMn 1935 ivc igRPqfr krky cwly
mukwdmy ivc iewk sfl dI kYd qy do sO rupey Ëurmfny
dI sËf suxfeI sI. sËf muwkx `qy bfbf jvflf
isMG dI irhfeI dy mOky bfbf Èyr isMG vyeIpUeIN
dI agvfeI ivc iewk vwzf jwQf 15 julfeI 1936 ƒ
AuhnF dy suafgq leI mulqfn dI sYNtr jylH ƒ Byijaf
igaf sI. bfbf jI df suafgq krky jlUs dI Èkl
ivc zyrf sfihb gurduafry ivc jQydfr awCr isMG, bfbf
sohx isMG Bknf aqy mfstr qfrf isMG vwloN AuhnF df
suafgq kIqf igaf sI. jdoN ieh kfÌlf lfhOr qoN
aMimRqsr styÈn `qy puwjf qF kurbfnI dy puMj
bfbf jvflf isMG dy suafgq leI AuWmzI BIV dI Qfh nhIN
sI pfeI jFdI, ijwQy AuhnF ƒ byimsfl jlUs dI Èkl
ivc jilHaF vflf bfÊ dy qihÈudf pRogrfmF
ivc ilaFdf igaf, AuWQy lokF dy TfTF mfrdy smuMdr ivc
bfbf jI ƒ ‘jI afieaF’ kihx ipwCoN
bfbf jI dIaF kurbfnIaF ƒ Xfd krky snmfinq kIqf
igaf sI.
hux bfbf jvflf isMG leI awgoN dy morcy sr krn leI
iqafr sn. pihlf morcf sI iksfnF ƒ jQybMd krnf
qy dUjf sI pMjfb asMblI dIaF coxF. dohF moricaF ƒ
kmfn dyx leI AuhnF lfhOr dy bYYRzlf hfl ƒ afpxf
mrkË bxf ky pihlf coxF dy morcy dI kmfn ƒ
sMBfilaf aMgryËI ivroDI qfkqF ƒ iekwTf krky
‘dyÈ Bgq sIlYkÈn borz’ dy
nFa hyT morcf bxfieaf sI qy bfbf jvflf isMG ies dy
pRDfn bxy. kuwl 10 sItF ivcoN 8 sItF ijwq ky cox morcf
Piqh kIqf igaf sI. ies Pqih dI ivlwKx pRfpqI sI kfmryz
sohx isMG joÈ qy kfmryz qyjf isMG suqMqr dI
ijwq. kfmryz qyjf isMG suqMqr Aus smyN atk jylH ivc
kYd sn. sohx isMG joÈ ƒ ijqfAux leI bfbf
jvflf isMG ny hridafl isMG isaflkot aqy kfmryz rfm
isMG Gflfmflf ƒ nfl lY ky hlky dy mÈhUr
ipMz qKq mwl dI pMzorI dI KUhI `qy zyrf lf ilaf sI,
ijwQoN dy mÈhUr nrYx isMG sPYdpoÈ ƒ
ilafAux leI Aus dy Gr srdfr hridafl isMG ƒ Byijaf
igaf sI. srdfr nrYx isMG BfvyN sPYdpoÈ sI pr
dyÈ Bgq sI, jdoN hridafl isMG ny Aus ƒ
bfbf jvflf isMG dy afAux df mMqv dwisaf qF Auh nMgy
pYrIN bfbf jI dy drÈxF leI Bwjf af igaf sI.
ipafr nfl iml ky puwiCaf ik bfbf jI kI Ckogy? bfbf
jvflf isMG ny pihlF puwiCaf ik kfmryz sohx isMG joÈ
ƒ ikMnIaF votF pY jfxgIaF? pMj imMt soc ky nrYx
isMG ny AuWqr idwqf ik cOhF pMzorIaF ivcoN pMj votF
bfhr jfxgIaF. bfkI sfrIaF joÈ ƒ pYxgIaF.
svyr ƒ qurn lwigaF bfbf jI ny votF dy nfl pYisaF
dI vI mMg kr idwqI. srdfr nrYx isMG sPYdpoÈ
ny ZfeI afny PI-vot dyx df vfadf kIqf sI.
pihly idn pMzorIaF ny votF leI Bugqxf sI. dUroN-dUroN
lokIN votF pYNdIaF dyKx afey sn. lfl JMzy cuwkI lokIN
Zol vjfAuNdy votF pfAux afey sn. ies aflOikk nËfry
ƒ dyK ky Ausy idn knsoa PYl igaf sI joÈ
dy ijwqx dI. ies qrHF pMzorIaF dIaF votF ny hI kfmryz
sohx isMG joÈ ƒ ijqf ky ielfky dy nfmvr
jgIrdfr srdfr rGbIr isMG sMDfvflIaF dI ipwT lf idwqI
sI.
ies cox smyN qyjf isMG suqMqr dI drKfsq rwd ho geI
sI. lfhOr dI cUnIaF vflI iewk sIt KflI ho geI sI.
ies sIt qoN qyjf isMG suqMqr ƒ dubfrf KVHf kIqf
igaf sI. meI 1937 df smF sI. mfstr qfrf isMG df AumIdvfr
mMgl isMG suqMqr dy mukfbly `qy sI. aKIrly smyN mMgl
isMG ny afpxy kfgË bfbf jvflf isMG ƒ arpn
kridaF ikhf sI jy suqMqr jI ies qrHF irhfa ho skdy
hn, qF mYN KVHf nhIN huMdf. bfbf jI dI dUr-idRÈtI
qoN AuhnF dI afigaf df pflx krky dyÈ Bgq qfkqF
vwloN qyjf isMG suqMqr ƒ ibnF mukfbilEN ijqfAuxf
iksy kfrnfmy qoN Gwt nhIN sI.
coxF dOrfn GuMmx nfl bfbf jI ƒ pyNzU lokF dI
qrsXog hflq df igafn ho igaf sI qy Auh hux dUjy morcy
leI iksfnF ƒ jQybMd krn leI qur pey sn. pMjfb
iksfn sBf dy ieiqhfs ƒ priKaf jfvy qF ikhf jf
skdf hY ik idwlI qoN ipÈfvr qwk dy ivÈfl
pMjfb dy iksfnF dI jQybMdI df puMgfrf bfbf jvflf isMG
qy Aus dy sfQIaF dIaF sKq GFlnfvF sdkf hoieaf sI.
ÉUn nfl isMj ho ky vDI PuwlI iewko iewk isrmOr
jQybMdI pMjfb iksfn sBf sI. ijs df jlOa swTivaF qwk
bf dsqUr kfiem irhf.
23 mfrc 1937 ƒ pMjfb iksfn sBf dI buinafd rwKI
geI qF bfbf jvflf isMG ies dy pRDfn aqy bI pI aYWl
bydI jnrl skwqr bxfey gey sn. bfbf jI Kud ies dI BrqI
leI ipMzoN ipMz ho qury, Auh nIlIbfr ijhy rfjnIqk
rwkVF ivc iksfn lihr dy bIj bIjx leI rfqF mËHbIaF
dy GrF ivc Tihrdy, idny hlvfhkF nfl iksfn BrqI leI
mÈvry krdy sn. kuJ idnF ivc hI 75000 iksfn
BrqI ho gey sn. 22 mMgF df cfrtr iqafr krky nIlIbfr
qy gMjIbfr dy muËfiraF ƒ jQybMd kIqf igaf
sI. nIlIbfr ivc mMgF leI 50000 muËfiraF ny hVqfl
ÈurU kIqI qF jfgIrdfrF dy sfh sUqy gey sn.
pMjfb dI aMgryËpRsq XUnIinst srkfr ny Gbrf ky
mfl mihkmyN dy vËIr srdfr bhfdr suMdr isMG mjITIaf
ƒ mulqfn Byijaf sI. pr suMdr isMG mjITIaf bfbf
jI qoN aYnF inMvdf sI ik Auh bfbf jI df sfhmxf nf
kr skx krky Aus ny PfeInYNÈIal kimÈnr
ƒ muËfiraF dIaF mMgF ƒ mnËUr krn
df hukm dy ky gMjIbfr Byijaf sI. PfeInYNÈIal
kimÈnr ny 11 meI 1937 ƒ 20000muËfiraF
dy lwgy KuwlHy pMzfl ivc bfbf jvflf isMG dI hfËrI
ivc 22 ivcoN 20 mMgF svIkfr krky bfkI do ƒ awgoN
mMnx df XkIn duaf idwqf sI. ies ijwq `qy bfbf jvflf
isMG jI ny sMboDn kridaF ikhf sI, “quhfzy iewkmuwT
hox sdkf qusIN awj ivwq kimÈnr dy brfbr bYTy
ho. quhzIaF mMgF mMnIaF geIaF hn. awgoN vI quhfzf
iekwT sÌlqf dI jfmnI hY.” ihMdusqfn dy
ieiqhfs ivc pihlI vfr sI ik jQybMdk Gol dI aYzI vwzI
pRfpqI hoeI hovy. jgIrdfrF dy cwkF ivc swB pfsIN ies
ijwq qoN pRBfvq ho ky muËfrf lihr psrnI ÈurU
ho geI sI. ijs ipwCy bfbf jvflf isMG dI iqafg Bfvnf
qy kurbfnI Bry jIvn df pRqfp sI.
rfjsI kYdI CuzfE kmytI vwloN 6 PrvrI 1938 ƒ lfhOr
ivc bhuq BfrI muËfhrf kIqf igaf sI. ies lVI ivc
ipMz Pqyvflf (aMimRqsr) ivc jlsf krn dI koiÈÈ
kIqI geI qF ipMz dy DnfZF ny jlsf nf hox idwqf. dyÈ
Bgq qfkqF leI ieh nmoÈI vflI Gtnf sI. bfbf
jvflf isMG dy hukm `qy 13 mfrc 1938 ƒ Pwqyvfl
ivc zONzI ipwt ky jlsf krn df aYlfn kIqf igaf sI.
inXq smyN bdmfÈF ny jlsf rokx leI jdoN rOlf
pfAux dI koiÈÈ kIqI qF pRbMDkF ny hiQafrbMd
ho ky jlsf kfmXfb kr ilaf, pr iewk bdmfÈ vlMtIarF
hwQoN mfiraf igaf sI. ies kys ivc bfbf jI dy vfrMt
inkl gey sn. ies kys ƒ ieiqhfs ivc ‘Piqafvfl
mrzr kys’ krky jfixaf jFdf hY. ieh kys vwKrf
ieiqhfsk drjf rwKdf hY. nIlIbfr ivc ‘bMny AuWqy
awDo awD’ df nfhrf idwqf igaf qF bfbf jvflf
isMG dI agvfeI ivc ieh vI kfmXfb kr ilaf igaf sI.
ies morcy dI iewk dfsqF ieWQy dwsxI ËrUrI hY.
ies ielfky ivc kfmryz ivDfvf rfm nvF-nvF ptvfrI bx
ky afieaf qF Auh ies morcy qoN aYnf pRBfvq hoieaf
ik nOkrI qoN asqIÌf ilK ky Aus ny zI[sI[ ƒ
Byj idwqf. zI[sI[ ny smJfieaf qy XkIn vI duafieaf
ik Aus ƒ CyqI pwkf kr idwqf jfvygf. ivDfvf rfm
ny zI[sI[ ƒ jvfb idMidaf ikhf ik Aus ny hux bfbf
jvflf isMG df hI ptvfrI bnx df ÌYslf lY ilaf
hY ivDfvf rfm ny kIqf Auh pRx qoV hXfqI qwk inBfieaf.
ieh bfbf jvflf isMG dy iqafg qy kurbfnI Bry guxF sdkf
hI sI ik kfmryz ivDfvf rfm vrgy Aus dy anykF murId
bx gey sn, ijhnF afpxIaF iËMdgIaF lokF dy lyKy
lf idwqIaF sn.
muËfrf lihr leI nvyN kMmF dI Xojnf leI meI 1938
ivc bfbf jvflf isMG imMtgumrI ivcly hfrP vfly awzy
ƒ cly gey. AuWQoN Auh bMgfl ivc kuwl ihMd iksfn
sBf dI cox vflI kfnPrMs ivc Èfml hox leI 6
meI 1938 ƒ aMimRqsr vwl af rhy sn ik rsqy ivc
huTflf Kurd lfgy AuhnF dI jIp df aYksIzYNt ho igaf.
ies hfdsy ƒ jfgIrdfrF dI sfijÈ vI afiKaf
jFdf hY. ijs ivc bfbf jI gMBIr PwtV ho gey. pihlF
AukfVf hspqfl (hux pfiksqfn) qy iPr imAuN hspqfl (lfhOr)
ilaFdy gey, ijwQy AuhnF dI 9 meI 1938 ƒ mOq ho
geI. AuhnF dI mOq dyÈ Bgq ÈkqIaF leI
prlo dI inafeI sI. byhoÈI dI hflq ivc vI Auh
nIlIbfr qy klsIaF irafsq dI muËfrf lihr bfry
jfnx leI Auqsuk sn. jo Aus smyN Ëor-Èor
nfl cwl rhIaF sn. ÊdrI GulftIey igafnI hrBjn
isG civMzf ny AuhnF dI ÈKsIaq ƒ ‘lhU
ibMnIaF XfdF’ kfiv ivc ieMJ pyÈ kIqf
hY:
|
| |
jvflf
isMG dI jvflf buJI hI nf,
JwKV jflmF bhuq Julf idwqy.
kfly pfxI qy ihMd dI hor jylHIN,
dIvy jgdy keI buJf idwqy.
jvflf rhI jgdI jvflf isMG jI dI,
dIvy hor vI nvyN jgf idwqy.
QF-QF iksfn kmytIaF sfj ky qy,
jQybMd iksfn krvf idwqy.
|
|
|