BfvyN
iksfnI leI jQybMdI dI loV nUM 1927 ivc hI mihsUs kIqf
jfx lg ipaf sI pr qF vI ies sMbMDI ivcfr krn qy ies
nUM bxfn ivc iek sfl df smF lg igaf. ikrqI
dy prbMDkF duafrf pihlI ikrqI kfnÌrMs 6,7 akqUbr,1927
nUM sohn isMG joÈ dI prDfngI hyT hoeI. ies
kfnÌrMs dy huiÈafrpur ivc qy iehnF qfrIKF
ivc rKy jfx df kfrn ieh sI ik iehnF qfrIKF nUM hI
ieQy iswK lIg kfnÌrMs hoxI sI. ‘sfmrfj
ivroDI lIg’ vloN ies kfnÌrMs nUM vDfeI
dI qfr prfpq hoeI jo pMzfl nUM pVH ky suxfeI geI.
sohn isMG joÈ ny aYm[aYl[zfrilMg dIaF ilKqF
coN aMkVy dy ky pMjfb dy kfÈqkfrF dI idno-idn
inwGrdI hflq bfry lMmI qkrIr kIqI. akflI nyqfvF ijvyN
ik drÈn isMG PyrUmfn, jQydfr AUDm isMG nfgoky
qy ig: gurmuK isMG musfÌr ny ikhf ik Auh ikrqIaF
dI syvf leI iqafr hn. aMq ivc ikrqI dy prbMDkF ny
afs prgt kIqI ik iehnF nyqfvF dI dyK ryK hyT ikrqIaF
dI iek jQybMdI KVHI kIqI jfvygI. ies kfnÌrMs
dy miqaF ivc ieh ikhf igaf ik spwÈt isafsI
progrfm vflI ieh pwkI jQybMdII KVHI kr ky Auh kOmI
kFgrs dI hr shfieqf krngy; jo kuJ kFgrs khygI Auh
mMnxgy qy hmyÈF hI kFgrs dy Kwby DVy dI mdd
krngy. ies kfnÌrMs ivc hyT ilKy mqy pfs kIqy
gey: (1) Bfrq dI mukMml afËfdI dI prfpqI mËdUrF
aqy iksfnF dI pfrtI bxfeI jfvy (2) hr Èihr
ivc ‘ikrqI’ kyNdr KoilHaf jfvy (3) rUsI
aqy cInI ienklfbF dy hwk ivc mqy (4) Coty kfÈqkfrF
df mlIaf muafÌ kIqf jfvy (5) ÌYktrIaF
ivc kMm krdy mËdUrF leI tfeIm awT GMty nIaq kIqf
jfvy. (6) kfnHpur dy hVqflI mËdUrF nfl hmdrdI
df mqf.
aijhI soc ivcfr ivcoN lMGidaF, afÉrkfr ikrqI-iksfn
pfrtI dI nINh rKI geI, ijs df vyrvf ies pRkfr imldf
hY: “sohn isMG joÈ aqy Bfg isMG knyzIan
dy swdy Aupr mËdUrF aqy iksfnF nUM jQybMd krn
leI 12 aprYl 1928 nUM jilHaF vfly bfg ivc iek mIitMg
bulfeI geI. vwK vwK iËilHaF qoN lwgBg 60 afdmIaF
ny ies ivc Bfg ilaf ijnHF ivc zf: siqafpfl, gupfl
isMG kOmI, aYm[ey[mujId, rfeyËfdf hMs rfj aYm[aYl[
sI, kydfr nfQ sihgl, ÌIroj dIn mnsUr, mfstr
kfbl isMG aqy lflf rfm cMd Èfiml sn. srb-sMmqI
nfl ieh ÌYslf ilaf igaf ik ikrqI-iksfn nF dI
pfrtI sQfpq kIqI jfvy ijs df mksd iksfnF qy mËdUrF
nUM jQybMd krnf hovy. ijhVy lok ies mIitMg ivc Èfiml
hn Auh ies dy mYNbr smJy jfx. sohx isMG joÈ
aqy abdul mujId krmvfr skwqr cuxy gey. iek pMj mYNbrI
kmytI (ijs dy mYNbr kydfr nfQ sihgl, mujId, gupfl
isMG kOmI, hIrf isMG drd aqy sohn isMG joÈ
sn) ies pfrtI dy asUlF nUM iqafr krn leI kfiem kIqI
geI.” (ikrqI, meI 1928).
dUsrI ikrqI kfnÌrMs 28 qoN 30 sqMbr 1928 nUM
pMjfb sUbfeI isafsI kfnÌrMs dy mOky Auqy lfielpur
ivc swdI geI. kfnÌrMs ivc bulfiraF ny iksfnF
nUM jQybMd hox leI ikhf qy ies qoN ielfvf keI iksfnI
smwisafvF ijvyN nihrI pfxI dI Gft, mflIey aqy afbIafny
dy rytF ivc kmI dI loV afid AuTfeIaF geIaF. srgoDf
iËlHy ivc iksfnf nUM sr CotU rfm clfeI ‘iËmIdfrF
lIg’ df bfeIkft krn leI ikhf igaf. ieMj hI aMimRqsr
iËlHy ivc iksfnF nUM kmytIaF bxfAux dI slfh idqI
geI. qIsrI kfnÌrMs rohqk ivc 10 mfrc 1929 nUM
hoeI ijs ivc jvfhr lfl nihrU ny vI Bfg ilaf. sohn
isMG joÈ dy myrT sfiËÈ kys ivc
idqy iek ibafn anusfr pMjfb ikrqI-iksfn pfrtI ny prYWs
vrkrË XUnIan (aMimRqsr), motr zrfeIvrË XUnIan
qy hor keI CotIaF CotIaF XUnIanF KVHIaF krn df Xqn
kIqf. pfrtI dIaF brfcF luiDafxF, rohqk qy bMgfl ivc
sn (ies df nF ikrqI dl bMgfl sI) bfad ivc muËPr
aihmd aqy sohn isMG joÈ dIaF koiÈÈF
kfrn ieh gruwp ‘bMgfl mËdUr iksfn pfrtI’
ivc Èfml ho igaf. nvMbr 1929 dy aMq ivc iÌlp
sprYt, mujwÌr aihmd aqy bMgfl ‘mËdUr-iksfn
pfrtI’ dy hor kfrkunF ny klkwqy ivc dsMbr 1929
ivc swdI geI srb-BfrqI mjdUr-iksfn pfrtI df prDfn
sohn isMG joÈ nUM cuixaf. ies sfry smyN ivc
ijQoN qk prcfr aqy jQybMdk srgrmIaF dI gwl hY, sohn
isMG joÈ, abdul mujId, kydfr nfQ sihgl aqy
Bfg isMG knyzIan ny ies ivc vwzf ihwsf pfieaf.
kOmI pwDr dI ies jQybMdI nUM KVHI krn ivc iÌlp
sprYt ny mhwqvpUrn rol adf kIqf. jUn 1927 ivc Auh
lfhOr ivc cmn lfl pfs Tihiraf hoieaf sI. Aus ny pMjfb
dy sfry ienklfbI gruwp nUM iekwTy ho ky iek pfrtI
Ausfrn Aupr Ëor idqf. ikrqI gruwp aqy lfhOr gruwp
nUM nyVy ilafAux ivc vI sprYt df kfÌI hwQ jfpdf
hY. brYzly aqy sprYt ny pMjfbI ienklfbIaF aqy dys
dy dUjy BfgF ivc kMm kr rhy ienklfbIaF nUM iek dUsry
dy nyVy ilafAux ivc vI bhuq mdd kIqI. ijhVI gwl iDafnXog
hY Auh ieh hY ik pMjfb ivc ieMj mwD-ÈryxIaF
qy iksfnF nUM sfmrfj-ivroDI jdo-jihd ivc ilafAux leI
do plYtÌfrm (nOjvfn Bfrq sBf qy ikrqI iksfn
pfrtI) sQfpq kr ley gey sn jo afpxy afp ivc iek prfpqI
sI. pr iehnF df prBfv ikMnF ku sI ? asIN nOjvfn Bfrq
sBf bfry dyK ilaf hY. ijQoN qwk iksfnF Aupr prBfv
aqy vwK vwK ielfikaF ivc jQybMdIaF KVHIaF krn dI gwl
sI, ieh qF ajy nf hox dy brfbr sI. iksfnF dI hflq
mMdvfVy kfrn idnoN idn mMdI ho rhI sI qy AuhnF ivc
ros dI Bfvnf idnoN idn vwD rhI sI. pr ijvyN ik asIN
Aupr iËkr kIqf hY, mfrc 1929 ivc pMjfb dy iqMn
muwK ienklfbI afgUaF dI igRÌqfrI kfrn iehnF
dohF plYtÌfrmF dIaF srgrmIaF kuJ idn leI iZwlIaF
pY geIaF. so pMjfb ivc Kwby Jukfa vflI ienklfbI lihr
ny, jo ÌrvrI 1926 ivc ikrqI dy jnm lYx nfl
ÈurU sI, hux ivcfrDfrk kyNdr dI sQfpqI qoN
cl ky 1928 ivc jQybMdk rUp Dfrnf ÈurU kr idqf
sI. pr ajy vI isafsI qOr Auqy pCVy hoey pMjfb ivc
ies ienklfbI lihr ny nOjvfnF dy bhuq hI sImq Gyry
nUM prBfvq kIqf sI.
pMjfb ivc cl rhI kOmI lihr ivc ieh qbdIlI asl ivc
sfry dys ivc vfpr rhI qbdIlI df hI iek Bfg sI. ieQy
kuJ ku svflF nUM AuTfAuxf ËrUrI hY ijnHF df sMbMD
Bfrq ivc 1928 qoN bfad kimAUinst lihr dy ivkfs nfl
hY. ieh ‘mËdUr-iksfn pfrtIaF’ ikho
ijhIaF pfrtIaF sn? iehnF nUM ieMtrnYÈnl dI
CyvIN kFgrs vloN qoVn df aMdyÈ ikAuN hoieaf?
kI kfrn sn ik ‘mËdUr-iksfn pfrtIaF’
qoV dyx nfl kimAUinst, ijnHF df prBfv dsMbr 1928 ivc
qyËI nfl ÌYl irhf sI, bfad ivc muwTI Br
gruwp hI rih gey sn qy Auh 1930 dy jnqk AuBfr ivc
Bfg lYx qoN vI asmrQ rhy hn ? kI ‘mËdUr-iksfn
pfrtIaF dy qjribaF nUM mfrksvfdI isDFq dI roÈnI
ivc smJx qy iek bsqIvfdI dys ivc mËdUr jmfq dI
srdfrI sQfpq krn leI afpxy hI Éfs rfh dI Bfl
dy nqIjy vjoN nvIN XuD-nIqI qy dfa-pyc GVn dy Xqn
vjoN ilaf igaf? asIN agly kFz ivc vyKFgy ik pMjfb
ivc vI jo kuJ 1931-36 qk vfpiraf Aus df iehnF svflF
nfl iswDf sMbMD hY. ieQy asIN iehnF pfrtIaF nUM bxfAux
ipwCy jo isDFqk qy ivcfrDfrk vfd-ivvfd dI kul pRikRaf
sI Aus ivc nhIN jfvFgy.
iehnF pfrtIaF (vrkrË aYNz pYjYNts pfrtIË)
ny lIgl pfrtIaF hoxf sI ijnHF sfhmxy burjuaf kOmI
zYmokRYitk ienklfb df progrfm sI ijs dIaF muwK mwdF
ieh sn-sfmrfj qoN mukqI, jgIrdfrI df aMq, votF df
aiDkfr, ÈihrI afËfdI, mËdUrF leI
awT GMitaF dy kMm df nIXq hoxf,afid. ies ny iek ivÈfl
afDfr vflI jQybMdI hoxf sI, ijs ny iksfnF mËdUrF
aqy mwD ÈryxIaF ivc kMm krnf sI qy ieMj lVdy
lVdy afpxy afp nUM kOmI ienklfb dy mohrI dsqy vjoN
sQfpq krnf sI. ies ny kul sfmrfj-ivroDI jQybMdIaF
nfl jdo-jihd ivc iBlfeI pfAuxI sI. ieh afs kIqI jFdI
sI ik ieh pfrtIaF kimAUinst pfrtI KVHI krn leI kfzr
dI rkruitMg grfAUNz hoxgIaF. sfmrfj-ivroDI Gol ivc
awgy ho ky imlItYNt Bfg lY ky pihlF kimAUinstF ny
sfrI lihr nUM Kwby pfsy moV idMidaF qy ies nUM mËdUrF
iksfnF ivc PYlf ky zUMGf kridaF afpxy pYr jmfAuxy
sn.
pr ieh sB kuJ nf ho sikaf. pihlF pihl pfrtIaF bMgfl,bMbeI,pMjfb
aqy XU[ pI[ ivc hI sn qy iehnF ivc muwTI Br kimAUinst
iKlry hoey sn. iehnF ivcoN bMbeI dI pfrtI df asr sB
qoN vDyry sI. 16 afdmIaF ivcoN jo srb Bfrq mËdUr-iksfn
pfrtI dI aYgËYkitv ivc cuxy gey, Gto Gt 10 kimAUinst
sn. ÌYslf ieh sI ik ajy kFgrs dy aMdr hI rih
ky kMm kIqf jfvy. bMbeI pfrtI dy muK kfrkun bMbeI
dI prFqk kFgrs kmytI dy vI isrkwZ afgU sn. kFgrs dy
mdrfs sYÈn ivc pUrn afËfdI df mqf pfs
krn ipCy vI kFgrs ivc Kwby DVy df bhuq rol sI. kFgrs
pMzfl awgy kimAUinstF duafrf jQybMd kIqy 30,000 mËdUrF
ny muËfhrf kIqf. 1927 ivc mËdUrF ivc kimAUinstF
df prBfv BfvyN iblkul mfmUlI sI pr 1928 dy aMq qk
AuhnF ny keI tryz XUnIanF nUM sMBfl ilaf sI qy ey[tI[XU[
sI (eytk) ivc vI AuhnF df prBfv vD irhf sI. bMbeI
mËdUr-iksfn pfrtI df cyarmYNn eytk ivc vI mIq
prDfn cuixaf igaf, jdoN ik zFgy shfiek skwqr qy Jbvflf
jQybMdk skwqr. jd aprYl 1928 ivc bMbeI ivc afm hVqfl
df swdf idqf igaf qf kimAUinstF dIaF srgrmIaF bhuq
qyË ho geIaF. hVqfl 6 mhIny clI. 23 meI 1928
nUM igrnI kfmgr XUnIan hoNd ivc afeI ijs dy lIzr asl
ivc bMbeI mËdUr-iksfn pfrtI dy hI afgU sn. ies
sfrI hVqfl dy dOrfn kimAUinstF ny iek vI sYktyrIan
kdm nhIN cuwikaf sgoN sfrf kMm sFJI hVqfl kmytI nUM
krn idqf. 30 sqMbr nUM igrnI kfmgr XUnIan dI mYNbriÈp
kyvl 324 sI jo 1928 dy aMq ivc 54,000 ho geI. ies
XUnIan df PMz jo akqUbr 1928 ivc 88 rupey sI, sfl
dy aMq ivc 64,000 rupey ho igaf. ies qoN ielfvf kimAUinstF
df prBfv imAUNinspl kfimaF qy godI mËdUrF ivc
vI viDaf . jI[afeI[pI[ rylvy mYnË XUnIan jo 5
akqUbr 1928 nUM rijstr krvfeI geI sI dy mIq prDfn
bYn-brYzly aqy joglykr jQybMdk skwqr sn. ieMj hI mËdUr-iksfn
pfrtI ny klkwqy dy ptsn dy kfrÉfinaF dy mËdUrF
aqy mnÈydpur dy stIl dy kfrÉfinaF dy
mËdUrf ivc kMm ÈurU kIqf. kimAUinstF ny
eytk dy aMdr afpxy afp nUM aYnf qkVf bxf ilaf ik AuhnF
ny JrIaf ivc ies dI lIzriÈp afpxy hwQ lYx df
vI Xqn kIqf. jvfhr lfl nihrU kimAUinst AumIdvfr zI[bI[kulkrnI
nUM bVI muÈkl nfl hI hrf swikaf.pr muËÌr
aihmd aqy kulkrnI Aup-prDfn bx gey, zFgy Aup-skwqr;
qYrIzI, brYzly aqy sprYt aYNgËYkitv ivc cuxy
gey sI. sI[afeI[zI[dy AuWc aiDkfrI ivlIamsnf anusfr:
“1928 dy aMq qk iek vI jnqk syvf jF snaq aijhI
nhIN sI ijQy kimAUinËm dI kFg ny, jo Aus sfl
dOrfn dys ivc Cf geI sI, pUrI qrHF jF aMÈk
qOr Auqy prBfv nf pfieaf hovy.” sfeImn kimÈn
dy ivroD ivc bMbeI ivc 30,000 kfimaF ny muËfhrf
kIqf. lIloN nF dI QF Auqy mËdUrF Aupr golI clfey
jfx ivruwD 10,000 mËdUrf ny klkwqy ivc srkfr
ivruwD muËfhrf kIqf. ies dOr dI Gft ieh sI ik
kimAUinstF vloN (Èfied AuhnF dI igxqI iblkul
Gwt hox kfrn) iksfnI ÌrMt vwl iDafn nf idwqf
jf sikaf. jykr mËdUr-iksfn pfrtI ijhI jQybMdI
rfhIN ieMj kimAUinstF df prBfv-Kyqr cOVf ho irhf sI
qF ies jQybMdI nUM qoV ikAuN idwqf igaf?
1927 dy aMq qwk stfiln ny buKfirn,kymfnyv qy ËInovIv
nfl iml ky bflÈivk pfrtI ivc trftskI aqy Aus
dy hmfieqIaF nUM hrf idqF sI. trftskI dy ivroD ivc
stfiln ny buKfirn dIaF afrQk pfilsIaF nUM mfnqf dy
idwqI sI ijs kfrn rUs dI KyqIbfVI dy Kyqr df kulk
qbkf afpxIaF jVHF jmf ky sovIaq swqf nUM llkfr irhf
sI. iehnF pfilsIaF kfrn rUsI afrQkqf df sMkt idno
idn vD irhf sI, ijs ny stfiln nUM GrylU pfilsI ivc
iqwKf Kwby-pwKI moV lYx leI mËbUr kIqf. ieMj
buÉfirn (jo 1926 qoN koimntrn df prDfn sI)
qy stfiln ny ivcfr pyÈ kIqf ik sMsfr-srmfeydfrI,
sMkt dy iek nvyN pVfa ivc dfÉl ho geI hY qy
sovIaq XUnIan Aupr hmly df Éqrf hor vD igaf
hY. ieh dlIl ies QIss AuWqy afDfrq sI ik 1922 qoN
bfad sMsfr srmfeydfrI ivc jo siQrqf afeI sI, Auh tut
rhI sI qy nvF ienklfbI dOr ÈurU ho irhf sI.
buÉfirn ny aijhy QIss df ivroD kIqf jo GrylU
mslf sulJfAux leI ‘sMsfr srmfeydfrI dy sMkt’
dI Et lY irhf sI. pr koimntrn dI CyvIN kFgrs (ÌrvrI
1928) ny stfiln dy ivcfrF nUM mfnqf dy idwqI qy ikhf
ik nvF ienklfbI dOr ÈurU ho igaf hY (vDyry
vyrvy leI vyKo : kimAUinst lihr, ÌrnFzoN klfizn,
aMgryËI Cfp, pYNgUien buks, 1975).
ies awq Kwbyvfd vwl moV df prBfv bsqIaF ivc kMm krdIaF
kimAUinst pfrtIaF Auqy vI ipaf. bsqIvfdI dysF ivc
cl rhIaF lihrF qy ieQoN dI burjuafËI dy ikrdfr
sMbMDI stfiln dy ivcfr jo Aus ny 1925 ivc ivksq kIqy
sn, qy jo bhuqI hwd qwk aYm[aYn[rfey dy ivcfrF nfl
myl KFdy sn, hux iehnF dysF dIaF kimAUinst pfrtIaF
leI ‘gfeIz lfeInË’ bx gey sn. 1929
ivc aYm[aYn[rfey nUM qF kOmfqrI ivcoN kwZ idqf pr
Aus dy Bfrq bfry ivcfr BfrqI kimAUinstF ny stfiel
rfhIN apxf ley. stfiel dy ivcfr ies prkfr sn :
“Bfrq vrgIaF bsqIaF dy jIvn dIaF hflqF ivc buinafdI
aqy nvF lwCx kyvl ieho hI nhIN ik kOmI burjuafËI
ienklfbI pfrtI aqy smJOqfbfË pfrtI ivc vMz geI
hY, sgoN mUl rUp ivc ieh hY ik ies burjuafËI
df smJOqfbfË ihwsf moty qOr Auqy sfmrfjvfd nfl
sOdybfËI krn ivc sÌl ho vI cuikaf hY.
ieh ihwsf ienklfb qoN sfmrfjvfd nfloN vI bhuq zrdf
hY aqy iehnUM afpxIaF qjOrIaF dI icMqf afpxy dys dy
ihwqF dI icMqf nfloN bhuqI hY. burjuafËI df ieh
ihwsf, jo sB qoN DnI aqy sB qoN asrdfr ihwsf hY, pUrI
qrHF ienklfb dy kwtV vYrIaF dy DVy ivc jf irhf hY
aqy afpxy dys dy mËdUrF qy iksfnF dy ivruwD sfmrfjvfd
nfl gwTjoV kr cuikaf hY. ienklfb dI ijwq Aus smyN
qwk prfpq nhIN kIqI jf skdI, jdoN qwk ieh gTjoV qoiVaf
nf jfvy.” (vI[afeI[lYinn aqy jy[vI[stfiln dIaF
ilKqF ivcoN kOmI aqy bsqIaF sMbMDI svfl bfry coxvyN
hvfly, aMgryËI Cfp,klkwqf buwk hfAUs, 1979, pMnf
1830).
ikAuNik kFgrs pfrtI jo BfrqI burjuafËI dI pfrtI
smJI geI sI hux lokF df kYNp Cwz ky sfmrfj dI god
ivc clI geI sI, ies leI afËfdI dy rfh ivc roVf
hI nhIN sgoN lokF dI sB qoN vwzI duÈmx sI.
iehnF aMqr-rfÈtrI QIssF dI ‘rOÈnI’
ivc BfrqI kimAUinst pfrtI ny aml dy progrfm df KrVf
iqafr kIqf qy ies nUM kFgrs dy krfcI sYÈn (1931)
ivc vMizaf. ies dIaF iqMn muwK mwdF ieh hn :
(1) BfrqI lokF nUM Êulfm bxfeI rwKx leI aMgryË
sfmrfjvfdIey dysI rfijaF, ijMmINdfrF, ÈfhUkfrF
aqy vpfrIaF Auqy inrBr krdy hn aqy kOmI burjuafËI
dI mdd df lfB AuTfAuNdy hn.
(2) jdoN ik kOmI ienklfbI gruwp burjUuaf hkUmq aqy
burjuaf rUp vflI srkfr leI lV rhy hn, BfrqI kimAUinst
pfrtI mËdUr jmfq qy iksfnI dI jmhUrI izktytrI
leI, Bfrq dU mËdUr qy iksfn sovIaq srkfr leI
sMgrfm kr rhI hY.
(ieQy kuJ pfTk ËrUr hYrfn hoxgy ik sI[pI[afeI[afËfdI
qoN pihlF kihMdI sI ik kOmI burjuafËI sfmrfj
dy kYNp ivc hY qy ies leI mËdUr iksfnF dI sovIaq
swqf kfiem krnI hY qy afËfdI qoN bfad jd burjuafËI
dy hwQ vfgzor hY qF sI[pI[afeI kihMdI hY ik kOmI burjuafËI
lokF dy sfmrfj-ivroDI kYNp ivc hY qy inÈfnf
mËdUrF-iksfnF dI sovIaq swqf nhIN, nYÈnl
zYmokrYitk srkfr hY).
(3) BfrqI ienklfb dI ijwq dy rfh ivc sB qoN hfnIkfrk
aqy Éqrnfk rukfvt nihrU,bos,ignvflf aqy horF
dI agvfeI ivc nYÈnl kFgrs dy ‘ Kwby aMÈF’
vloN kIqf jf irhf aMdoln hY. …‘Kwby kFgrsI
afgUaF df, jo kfimaF dy smUh nUM iek vfr Pyr BMbl-BUisaF
ivc pfAux leI pihlF dI afËfdI dI lIg vrgI koeI
nvIM pfrtI jF jQybMdI kfiem krn df Xqn Pyr kr skdy
hn, BFzf BMnxf sfzI pfrtI df mUl kfrj hY. ‘Kwby’
kOmI suDfrvfdIaF ivruwD byikrk jMg Aus sUrq ivc iek
lfËmI Èrq hY jy asIN AuhnF nUM mËdUrF
aqy iksfnI dy smUh nfloN inKyVnf hY.[[[[” (BfrqI
kimAUinst pfrtI dy ieiqhfs dI rUpryKf, aMgryËI
Cfp, kimAUinst pfrtI prkfÈn pMnf 34).
iehnF QIissF anusfr hux kimAUinstF df muwK kMm pihlF
kFgrs ivc Kwby-pwKIaF nUM lok-kcihrI ivc ‘nMigaf’
krnf sI qy sfmrfj dy iÉlfÌ lVfeI cMgI
qrHF lVn dI ieh pihlI Èrq sI. spwÈt
hY kfgrs lIzriÈp nUM lokF qoN vwK krn dI ieh
ivDI asl ivc kimAUinstF dI kOmI lihr qoN afpxy afp
nUM vwK kr lYx dI ivDI sI. hux Auh sfmrfj dy iÉlfÌ
lVfeI df mohrI dsqf bxn dI bjfey, kFgrs dy Kwby pwK
dy iÉlfÌ lVfeI df mohrI dsqf bx qury.
nqIjy vjoN 1929 dy afÉrI mhIinaF ivc mËdUr
iksfn pfrtIaF ny afpxIaF srgrmIaF Twp kr idwqIaF.
AuDr muK lIzriÈp AuBrI. ies nfl tryz XUnIan
ivc nvMbr-dsMbr ivc eytk dy nfgpur sYÈn ivc
Put pY geI. hOlI hOlI sB tryz XUnIanF kimAUinstF dy
prBfv hyToN inklx lgIaF qy kimAUinstF muwTI Br imlItYNtF
dy grup hI rih gey jo afpxy afp nUM bflÈivk
pfrtI khfAux lgy qy pfrtI ivc vI Put pY geI. sfmrfjIey,
kimAUinstF nUM lihr qoN inKyVnf cfhuMdy sn qy BfrqI
lokF dIaF nËrF ivc AuhnF nUM kOm-ivroDI, Drm-ivroDI
qy rUs eyjMtF vjoN pyÈ krnf cfhuMdy sn. ieh
gwl sfmrfj afpxI sfiËÈ nfl qF nf kr sikaf,
pr ies sYktyrIan lfeIn ny kimAUinstF df aijhf muhFdrf
pyÈ krn ivc ËrUr mdd kIqI. pr svfl pYdf
huMdf hY ik kI ieh swcfeI sI ik kFgrs sfmrfj dy kYNp
ivc clI geI sI qy hux sfmrfj ivruD lok-lihrF ÈurU
nhIN sI krnf cfhuMdI, ijvyN ik stfiln ny smiJaf sI
?
kFgrs dy muwK afgUaF ny sfmrfj df ivroD kIqf qy myrT
sfiËÈ kys dy kimAUinst afgUaF nfl hmdrdI
jqlfeI. muwK kFgrs afgUaF ijvyN nihrU aqy zfktr ansfrI
vloN AuhnF dy zIÌYNs ivc kmytI kfiem kIqI geI.
gFDI afp nUM myrT jyl ivc imlx igaf. AuhnF ivc gwlbfq
ies pRkfr hoeI:
“Auhny AuhnF nUM puiCaf: qusI cfhuMdy sI ik
kFgrs Bfrq dI mukMml afËfdI dy pwK ivc aYlfn
kry. hux jdoN asIN lfhOr ivKy ieh kuJ krn jf rhy hF,
sfzy ivckfr kI mqByd ho skdf hY ? aYs[ey[ zFgy ny
iek moVvF svfl kIqf, “jy afAux vfly aMdoln ivc
iek hor cOrI-cOrf vfpr jfvy, qusIN kI krogy ? Pyr
aMdoln vfps lY lvogy?” gFDI jI ny iek pl leI
soicaf aqy AuWqr idwqf, “nhIN”. (Auprokq,
pMnf 31[)
31 dsMbr 1929 nUM kFgrs ny pUrn afËfdI df mqf
pfs krky srkfr nUM iek sfl df altImytm dy idwqf. mfrc
1930 ivc gFDI ny zFzI mfrc ÈurU kr idwqI. kFgrs
dI agvfeI hyT sfry dys ivc smrfj-ivroDI qUÌfn
AuT KVHf hoieaf. 90,000 qoN vwD lokF ny girÌqfrIaF
idqIaF. jnqk lihr koeI gFDI dy inXmF dI bwDI hoeI
sI, iek vfr ÈurU hoeI qF Pyr ies ny afpxf hI
mMqkI ruK ilaf. 25 aprYl 1930 nUM ipÈfvr dI
bgFvq hoeI ijs ivc gVHvflI ispfhIaF lokF Aupr golI
clfAux qoN ienkfr kr idqf. ipÈfvr 14 meI 1930
nUM srkfr vloN vfps ijwiqaf igaf. ieMj hI 5 meI 1930
nUM Èolfpur dI hVqfl hoeI qF lokF ny Èihr
Auqy kbËf kr ilaf Èihr muV vfps 12 meI
nUM ijwiqaf igaf. qy mfrÈl lfa lgfieaf igaf.
iDafnXog gwl ieh hY ik iehnF dohF hflqF ivc jd lihr
ÈurU hoeI qF Aus df rUp Auh nhIN sI jo kFgrs
lIzr cfhuMdy sn-ÈFqmeI siqafgRih df. ies AuBfr
dI afgU kyvl kFgrs sI qy ies ny iesI jnqk AuBfr df
dbfa vrq ky gFDI-ierivn pYkt kr ilaf. kimAUinst gruwp
pfsy KVHf kFgrs nUM lokF dI kcihrI ivc ‘nMigaF’
krdf irhf. jykr kimAUinstF ny ieh sYktyrIan vqIrf
nf apxfieaf huMdf qF Aus AuBfr ivc AuhnF sB qoN agy
ho ky lVnf sI, qy ieMj lVdy hoey kFgrs dy smJOqfvfdI
suBfa nUM lokF sfhmxy ieMj prgtfAuxf sI ik kyvl kFgrs
df Kwbf ivMg ijs dI lIzriÈp muK qOr Auqy kimAUinstF
dy hwQ sI, sfmrfj dy iÉlfÌ azolqf nfl
lV skx dI smrQf rKdf hY. ieMj ies AuBfr ivc pihly
AuBfr vFg hI kOmI lihr ivc Kwbyvfd vwl Jukfa pihlF
nfloN vI vwDxf sgoN mËdUr jmfq ivc AuhnF dIaF
jVf hor vI pwkIaF hoxIaF sn qy swjy ivMg dy mukfbly
Kwby-pwK dI lfBdfiek sOdybfËI dI smrQf ikqy vD
jfxI sI? pr ieh ikvyN huMdf jdoN asIN awKF mIc dUsiraF
dI soc mgr lg qury, sfhmxy XQfrQ nUM vyKx, smJx dI
bjfey QIssF dy aYbstrYkt ÌfrmUilaF nUM cMbVy
rhy. asl ivc hoieaf kI? ieh kimAUinstF dI 1930 dI
afpxI iek dsqfvyË ivc drj hY.
asIN bMbeI ivc aijhI hflq ivc puwj gey ik asIN sMgrfm
qoN scmuwc ipCy ht gey aqy mYdfn pUrI qrHF kFgrs leI
KuwlHf Cwz idqf. asIN afpxI BUimkf iek Coty ijhy gruwp
dI BUimkf qwk sImq kr leI jo kdI-kdfeIN kuJ duvrky
vMz Czdf sI. iswtF Auho inkilaf jIhdI afs kIqI jf
skdI sI-kfimaF dy mnF ivc ieh rfey bx geI ik asIN
kuJ nhIN kr rhy aqy kFgrs ieko-iek jQybMdI hY jo sfmrfj-vfd
ivrwD lVfeI jfrI rwK rhI hY aqy ies leI kfimaF ny
kFgrs dy ipCy ipCy qurnf ÈurU kr idqf (Auprokq,
pMnf 35,)
svfl pYNdf huMdf hY kOimntrn dy mËdUr-iksfn pfrtIaF
nUM Éqm krn dy afdyÈ df ivroD nhIN hoieaf?
kOimntrn ivc brqfnIaf dI kimAUinst pfrtI ny aqy Bfrq
ivc zFgy ny ies ivcfr df iqwKf ivroD kIqf. pr ies
pfrtI dI hoNd nUM jykr TIk TihrfAuxf sI qy ies dy
qjrby nUM afDfr bxf BivwK leI afpxI-XuD nIqI aqy dfapyc
dI Éfs lfeIn sI qF ËrUrI sI ik aijhf,
isDFqk afDfr dI ibnF Aupr kIqf jFdf Bfv kFgrs pfrtI
qy BfrqI burjuafËI bfry stfiln dy ivÈlyÈx
nUM Êlq iswD kIqf jFdf. jykr isDFq nUM mMn ilaf
qF Aus qoN inklI isafsI lfeIn df kyvl ‘aml’
qoN imlI isiKaf qy hfisl hoeI kfmXfbI kfrn ivroD nhIN
sI kIqf jf skdf. ieh gur-mMqr bfr bfr duhrfieaf jFdf
hY ik kimAUinst pfrtI lfeIn hflfq dy Tos ivÈlyÈx
dy afDfr Auqy bxfAuNdy hn. ieh gwl,rsm AudoN vI duhrfeI
geI ijvyN hux duhrfeI jFdI hY:
“afpxI dfapycI lfeIn imQidaF hryk kimAUinst
pfrtI nUM Tos aMdrUnI qy bfhrlIaF hflqF, jmfqI qfkqF
df afpsI sMbMD, burjuafËI dI siQrqf df pwDr qy
AuhdI qfkq, prolqfrI dI qqprqf df pwDr,dys df aMdrlIaF
vwK vwK ivckfrlIaF prqF vloN apxfeI jFdI puËIÈn
iDafn ivc rwKxI cfhIdI hY.[[[[[pfrtI nUM afpxy nfhiraF
df-aqy sMgrfm dy ZMgF df inrxf iehnF hflqF anusfr
krnf cfhIdf hY[[[[qF jo jnsmUhF nUM sMBv ijMny ivÈfl
pYmfny Auqy aqy sMgrfm dy Aucyry pwDr Auqy jQybMd
aqy lfmbMd kIqf jfvy.” (ienprykor,sYNcI 8, nM:
92, 1928[)
pr aijhf iksy ny nf kIqf qy mwq-Byd rKidaF hoieaF
vI BfrqI kimAUinstF nUM kOimntrn dI lfeIn svIkfr krnI
peI. jdoN mOkf sI Aus vyly qF aiDan krky ies lfeIn
df ivroD nf kIqf igaf, pr kI bfad ivc awj qk ies gwl-asl
hflqF df Tos ivÈlyÈe-df iÉafl
riKaf jFdf hY. sI[pI[afeI[dy ieiqhfskfr jd vI awj
kl ies dOr (1928-30) df mulFkx krdy hn qF sYktyrIan
lfeIn ipCy iCpy stfiel dI burjuafËI dI do DiVaF
ivc vMz dy Êlq hox Auqy ËrUr Ëor idMdy
hn jo afpxy afp TIk hY qy jo 1928 qoN bfad kFgrs dIaF
srgrmIaF ny Éud spwÈt kr idqf sI. Audfhrx
leI moihq syn afpxI aMgryËI pusqk “Bfrq
ivc ienklfb-mfrg aqy smwisafvF” ivc ilKdf: “ieh
kihxf vI swc nhIN sI ik snaqIkrn dy prfpq kIqy gey
pwDr dy nqIjy vjoN aijhI hflq pYdf ho geI sI ijQy
pUMjIpqI jmfq sfmrfjvfd nfl sOdybfËI krn leI
vDyry AuqfvlI sI. BfrqI pUMjIvfd jmfq dy aMdrlI prqbMdI
ny vI do spwÈt qOr Auqy insicq gruwpF dI hwd
qwk Èkl nhIN sI PVI-ijnHF ivcoN iek sfmrfjvfd
dy pwK Auqy ho jfx hI vflf sI, ijvyN stfiln ny 1925
ivc pUrb dy imhnqkÈF dI XUnIvristI dy ividafrQIaF
sfhmxy afpxy BfÈn ivc Êlq ivÈylÈx
kIqf sI” (pMnf 75-76, stfiln dI tUk asIN AuWpr
idqI hY)
hr Êlq isafsI lfeIn ipCy Êlq isDFq Cuipaf
huMdf hY qy ieMj pfTk puC skdy hn ik sI[pI[afeI[dI
ieMdrf aYmrjYNsI nUM shfieqf ipCy ikhVf Êlq
isDFq Cuipaf hoieaf sI? pfTk ieh jfx ky hYrfn hoxgy
ik ieh AuhI jo Auh kihMdy hn ik 1928 ivc lfgU kIqy
jfx vfly stfiel dy isDFq ipCy sI. biTMzy ivc 11vIN
kFgrs ivc pfs hoeI polItIkl rIivAU rIport ivc sI[pI[afeI[
ny afpxI ÊlqI df isDFqk afDfr ieh dwisaf hY
:
“dUjy pfsy pfrtI dy afgU ies Êlq smJ Auqy
puwj gey ik burjuafËI dy sfmrfjvfd-ivroDI, jmhUrI
ihwisaF aqy sfmrfjvfd-pwKI, sB qoN ipCfKVI, iejfrydfr-pwKI,
iËmINdfr-pwKI, sB qoN ivckfr Puwt pY geI hY aqy
hMgfmI hflq nUM qfkqF dy afpsI sMbMD ivc aqy rfj-swqf
ivc kOmI-jmhUrI syD aMdr awgy vDU qbdIlIaF ilafAux
vfsqy vriqaF jf skdf hY.” (pMnf 19,20)
pfTk puCxgy ipCly pMjfh sflF ivc sI[pI[afeI[ ny isiKaf
kI hY? Tos aiDan dI axhoNd ivc bfr bfr AuhI ÌfrmUly
isafsq ivc vrqy jFdy hn qy AuhI glqIaF kIqIaF jFdIaF
hn. ijnHF ny ieiqhfs qoN nhIN isKxf, Blf AuhnF nUM
ieiqhfs kOx huMdf hY ËbrdsqI kuJ isKfAux vflf
?!
|