|
sFJy
ÌrMt dI nvIN lfeIn pMjfb ivc lgBg 1936 dy ÈurU
ivc pujI. 12 jnvrI 1936 dy ikrqI rsfly ivc ‘imlvyN
ÌrMt qy’ aYzItorIal qoN ibnF tryz XUnIan
eykqf dy sMbMD ivc aYs[ ey[ zFgy dI iek icwTI vI CfpI
geI. pr aYzItorIal ivc dovyN lfienF (sMkIrnqfvfd aqy
sFJf ÌrMt) rl gwz kr idqIaF geIaF. afÉr
nvyN ivcfr ƒ smJx ivc kuJ dyr qF lgdI hI hY. iek
gwl jo ikrqI dy siÌaF qoN spwÈt sI, Auh
ieh ik ijvyN qIjI kOmFqrI dy kihx Auqy afp ibnF socy-smJy,
svY-pVcol kry, BfrqI kimAUinst pfrtI dI kyNdrI kmytI
ny ieh nvIN lfien df prcfr ÈurU kr idwqf sI.
AuhnF nf afpxy afp ƒ koeI svfl puiCaf qy nf kyNdrI
kmytI ƒ.
Aupr iËkr kIqy aYzItorIal dy pihly Bfg ivc pihlI
pfrtI lfeIn (1928-34) ies pRkfr hY: “iehnF sBnf
dy AuqoN iek hor vwzf kfƒn af irhf hY, ijhVF ik
Bfrq dI jnqf dIaF afpxy afp aKOqI pRqIinD susfietIaF,
kFgrs, aihrfr, Éflsf drbfr, ihMdU mhFsBf, afiraf
pRqIinD sBf, ilbrl ÌYzryÈn aqy nYÈnl
lybr tryz XUnIan ÌYzryÈn dI shfieqf dy
nfÜ sfzy gl miVHaf jf irhf hY, sgoN hkIkq qF ieh
hY ik ieh bxfieaf hI iehnF susfietIaF ny aMgryËI
iemiprIilËm nfÜ gol gol myËF Auqy bYT
ky hY.
ieh kfƒn hY-nvIN rfj bxqr.” iesy aYzItorIal
dy aMq ivc iek pYrf sFJy ÌrMt bfry vI lf idwqf
igaf. “kFgrs aihrfr, Éflsf drbfr, ilbrl,
ihMdU mhFsBf, soÈilst qy kimAUinst sB dys dI
afËfdI cfhuMdy hn. sB ny nvIN rfj bxqr ƒ Tukrfieaf
hY, kfly kfƒnF ƒ iGrnfieaf hY, rfjsI kYdI
vIrF dI irhfeI dI mMg kIqI hY. jy AuprlIaF gwlF sB jQybMdIaF
ivc sFJIaF hn qF ikAuN nhIN Auprokq jQybMdIaF AuprlIaF
gwlF Auqy iek imlvF ÌrMt bxf, inqrky mYdfn ivc
af jFdIaF? sfzf iÉafl hY ik aihrfr, Éflsf
drbfr, afiraf pRqIinD sBf, soÈilst, kimAUinst
aqy Kwby kFgrsIey ies pfsy iDafn dyxgy aqy Bfrq ƒ
afËfd vyKx leI Auh iek imlvyN ÌrMt Auqy
rl ky iksy nf iksy ÌYsly Auqy apVn dI koiÈÈ
krngy.”
aYzItorIal ivc ivroDqfeI spwÈt hY. Aupr qF iliKaf
hY ik nvIN rfj bxqr ilafAux ivc iehnF sB Blymfxs pfrtIaF
df hI hwQ hY qy aMq ivc ilK idqf hY, “sB ny nvIN
rfj bxqr nMU Tukrfieaf hY, kfly kfƒnF ƒ iGrnfieaf
hY.” pihlF qF Kwby-kFgrsI jd dys dI afËfdI
dI gwl krdy sn qF Auh lokF ƒ ‘DoKf dyx leI
lfieaf nfarf ‘huMdf sI. pihlF qF byprqIqI qy iemfndfrI
Auqy Èwk ieQoN qk sI pr hux ivÈvfs dIaF
hwdf ieMnIaF ivÈfl ho geIaF ik iÌrkfpRsq
pfrtIaF (Éflsf drbfr, ihMdU mhFsBf) dI dys BgqI
Auqy vI Èwk krn dI guMMjfieÈ nhIN sI rhI.
ies aMk qoN pihly aMk ivc hI (Bfv 6 idn pihlF) ikrqI
dI Kwby kFgrsIaF bfry ieh rfey sI:” sfƒ Kwby
kFgrsIey nfmDfrIk burjuaf soÈilst jvfhr lfl nihrU
vFg imstr gFDI dy crnF ivc invfs ken leI pryiraf jfdf
hY. vfh, jI vfh! ielfj qy ÉUb hY. pr sfƒ
mnËUr nhIN. asIN idn dIvIN aMnHy hox leI iqafr
nhIN.”(5 jnvrI, 1936)
dwq-brYzly dy QIss df sfr iek muK lyK dy rUp ivc 27
mfrc 1936 dy ikrqI ivc Cipaf, ijs ivc sfmrfj-ivroDI
ÌrMt ivc kFgrs dy sQfn ƒ ieMj spwÈt
kIqf igaf hY: “iemiprIilËm ivruwD lokF dy
ÌrMt nfÜ kFgrs dI kI skIrI hY? …ies
ivc Èwk nhIN kI kOmI Gol vfsqy ihMdI lokF dIaF
bhuq KulHIaF qfkqF ƒ imlfAux ivc kOmI kFgrs ny
bVf kMm kIqf hY. hux qk ieh afËfdI lB rhy mnuwKF
dI mOjUdf sB qoNvwzI jQybMdI rhI hY.” kuJ idn
pihlF siQqI kuJ ies pRkfr sI: “aMgryËI iemiprIilËm,
jgIrdfrI aqy srmfeydfrI ies jnqk Gol qoN avyslI nhIN
hY, AuhnF qoN jo vfh lgdI hY, ies Gol ƒ dbfAux
dI, hordry pfAux dI, qy KyrU KyrU krn dI, Auh lfAuNdy
hn. (ikrqI, 12 jnvrI, 1936). hux kFgrs dy sfmrfj-ivroDI
sImq Gol ƒ hI svIkfiraf igaf, sgoN kFgrs ivc qbdIlI
kr ky ies ƒ sfmrfj dy iÉlfÌ shI ÌrMt
bxfAux df ivcfr vI prgtfieaf igaf: ‘kOmI kFgrs
iemiprIilËm ivruwD lokF dy ÌrMt ƒ aml
ivc ilafAux dy kMm ivc bVf kMm dy skdI hY. ieh vI ho
skdf hY ik kOmI kFgrs afpxy progrfm aqy jQybMdI dI Èkl
bdlf ky iemIiprIilËm ivruwD lokF dy ÌrMt
dI amlI Èkl bx skdI hY.” hux kFgrs dI nukqfcInI
vDyry AusfrU qy dosqfnf ho geI. lokF dI duÈmxI
qy sfmrfj nfÜ iGAu-iKcVI hoeI grdfny jfx dI bjfey
hux kFgrs df vDyry sMquilq aqy XQfrQk ivÈlyÈx
pyÈ kIqf igaf: “pr ieh mMnxf peygf ik kOmI
kFgrs ijs qrHF ik ieh hux hY, kOmI Gol ivwc ihMdI lokF
df ajy imlvF ÌrMt nhIN hY. ies dI bxqr qoN ajy
jnqf dy bhuq sfry ivÈfl ihwsy bfhr hn. ies df
progrfm hflF kOmI Gol dy progrfm ƒ cMgI sÌfeI
nfÜ prgt nhIN krdf. ies dI lIzriÈp ƒ
hflF kOmI Gol dI lIzriÈp nhIN mMinaf jf skdf.
loV ieh hY ik kOmI kFgrs QfxI pRfpq kIqy gey imlfp dy
drjy ƒ ivgfVy ibnf ies imlfp ƒ bhuq mokly
ÌrMt ivc qkVf krnf qy vDfAuxf aqy iemiprIilËm
ivruwD jnqk Gol dI lIzriÈp aqy jQybMdI dy iek
nvyN pVfa qk vDfAuxf. “(ikrqI, 27 mfrc 1936).
kfÈ! kimAUinstF ny 1929 ivc ies isDfqk smJ qy
Aus qoN AuBrI isafsI lfeIn ƒ qlFjlI nf idwqI huMdI!
nvIN lfeIn krky hux kFgrs ivc Kwbf DVf ‘smfjvfd
df burkf pihinaf hoieaf’ vyKy jfx dI bjfey AuhnF
lokF dy gruwpf vjoN vyiKaf jfx lg ipaf jo ies dys ivc
sMpUrn afËfdI qy smfjvfd leI sMGrÈ krnf
cfhuMdy sn.
pihlF dy aYzItorIal dI apIl ieh huMdI sI: “asIN
afpxy ÊrIb ikrqI-iksfnF qy nOjvfnF pfs arË
krdy hF ik smyN dI qbdIlI nfÜ keI srmfieaf-prsq
kFgrsI quhfzy sfhmxy soÈilËm df burkf pihn
ky afAuxgy qy af rhy hn. jy hux vI AuhnF dy jfl ivc
afAugy qF aYsy KUh ivc izgogy ijQoN inklxf vI aOKf ho
jfvygf.” (ikrqI, 21 jUn, 1931). pr hux apIl ieh
ho geI: ‘iemiprIilËm ivruwD lokF dy ÌrMt
ƒ aml ivc ilafAux leI ieh jrUrI hY ik kFgrs ivwc
Kwby DVy dy qmfm aMÈ iekwTy ho ky iek sFJy plYtÌfrm
Auqy lVn.” Kby DVy df Auprlf anumfn hyTly anumfn
qoN kohF dUr hY: “iek sÌl lihr dy ÈurU
krn jF hox qoN pihlF ieh bhuq ËrUrI hY ik drimafny
drjy dy mulfËm gBrUaF, ikrqI iksfnF ƒ kFgrs
dy jfl ivcoN kwiZaf jfvy. pr grm-iÉaflI kFgrsIaF
df DVf kFgrs dI aslI ÉfsIaq Auqy prdf pfAuNidaF
hoieaF rukfvtf bx irhf hY, soN ËrUrI hY ik kFgrs
dI ipCFh-iKcU cfl ƒ sfhmxy prgt krn dy nfÜ
nfÜ hI Êrm-iÉaflI kFgrsIaF dI ipCFh-iKcU
qy DoKybfËI vflI cfl df vI BFzf BMinaf jfvy.”
(ikrqI 19 julfeI, 1931).
ieQy sMkIrnqfvfdI isafsq qy XQfrQpwKI isafsq ivc ikMnf
Ìrk hY! jd stYNz sMkIrnqfvfdI hovy qF vyly dI
pfrtI ivc Kwby-ivMg ƒ vwzy duÈmx dy qOr
Auqy vyiKaf jFdf hY. ‘ieh rfh ivcoN hwt jfx qF
aslIaq nMgI ho jfvy qy afmo- sfhmxy ho leIey.’
ieMj sfrf Ëor Kwby-ivMg ƒ pihlF rfh ivcoN
htfAux Auqy lg jFdf hY. pr jykr isafsq dUsrI prkfr dI
hovy qF Kwbf-ivMg ivroDI dy afpxy Gr hI iek aYsI QF
ho inbVdf hY, ijQy Aus ƒ inKyVn qy Pyr lMmI pRikRaf
ivc hrfAux df ‘lIvr’ lgdf hY.
kimAUinstF anusfr pMjfb ivc jo jQybMdI imlvyN ÌrMt
df kMm dy skdI sI Auh sI-pMjfb soÈilst pfrtI!
ies pfrtI df muwZ ikvyN bwJf qy ies dy ikMny ku kfrkun
sn, ies bfry sfƒ koeI Éfs jfxkfrI nhIN iml
skI (koeI pfTk vfkÌI dy sky, qF DMnvfdI hovFgy).
sfzy iÉafl ivc ieh nOjvfn Bfrq sBf nfÜ sMbMiDq
kuJ lokF ny hI nOjvfn sBf ivc Put pY jfx mgroN 1934
ivc bxfeI sI. ieh lok sn, jo kimAUinstF nfÜ rlx
dI bjfey kFgrs df Kwbf-ivMg rihx Aupr hI Ëor idMdy
sn. munÈI aihmd dIn aqy mubfrk sfgr ies dy AuGy
vrkr sn. mubfrk sfgr myrT qoN inklx vfly ikrqI lihr
dy aYzItr vI rhy. pMjfb dy vwÉ vwK BfgF qoN soÈilst
27-28-29 mfrc 1936 ƒ gujrvflf kfnÌrMs ivc
iekwTy hoey. munÈI aihmd dIn ny ies kfnÌrMs
dI prDfngI kIqI. sovIaq rUs aqy sovIaq cIn dI ihmfieq
ivc qkrIrF kIqIaF geIaF. ies iejlfs ivc hyT iliKaF progrfm
lokF sfhmxy riKaf igaf:
(1) Bfrq vfsqy mukMml afËfdI aqy nvIN rfj-bxqr
ƒ TukrfAuxf (2) qkrIr, ilKx, bolx, jQybMdI, jlsy,
hVqfl, ipkitMg qy idKfivaF dI KulH (3) qmfm dbfAU kfƒnF,
afrzInYnsF, lybr-ivruwD kfƒnF dI mnsUKI (4) qmfm
rfjsI kYdIaF dI irhfeI. (5) AujrqF GtfAux aqy mËdUrF
dI brKfmqgI ivruwD, Gt qoN Gwt pwkI Aujrq aqy awTF GMitaF
df idn (6) mkfnF dy ikrfieaf ivc 50 ÌI sdI kmI
(7) ËmIn df mfmlf ienkm tYks dy afDfr Auqy, krËf
AuWkf hI mnsUK, mfmly qy krËy bdly inlfmI AukI
bMd. (8) muÌq ividaf (9) bykfrF ƒ Bwqf (10)
irafsqI isstm qoN irafsqI prjf df Cutkfrf.
iek pfsy jd pMjfb dy sB soÈilst (kimAUinst) afpxIaF
KyrUM ÉyrUM hoeIaF qfkqF ƒ iekwTf kr rhy
sn, qF dUsry pfsy srkfr ny coxvyN vrkrF Auqy qÈwdd
df dOr hor vI iqwKf kr idwqf. rfmikÈn bI[ ey[
(nYÈnl), bUJf isMG cwk mfeIdfs, icMqf rfm, rfm
rwKf mwl nnkfxf, dUlf isMG amrIkn, vfsdyv isMG qy cMnx
isMG amrIkn ƒ lfhOr ikly ivc qsIhy idqy jf rhy
sn. kimAUinstF dy gupq aÉbfr lfl ZMzory dy sMbMD
ivwc QF QF qlfÈIaF leIaF jf rhIaF sn qy ËmfnqF
ho rhIaF sn. qyjf isMG suqMqr qy iekbfl isMG ƒ
somnfQ lihrI nfÜ 20 jnvrI 1936 ƒ bMbeI qoN
igRPqfr kr ilaf igaf sI. hor vI keI isafsI vrkr ijvyN
jsvMq isMG kYroN, gurbcn isMG sYNsrF (jfieMt aYzItr,
ikrqI), puls dy hwQ lg gey sn. krm isMG DUq pMj sflF
qoN, vfsdyv isMG ZfeI sflF qoN, rfm ikÈn bI[
ey[ pOxy do sflF qoN ÈfhI kYdIaF dy qOr Auqy
zk ky rKy gey sn.
1933-35 dy dOrfn puls ny mfsko qoN prqy Êdr pfrtI
dy awT mYbrF ƒ ieMntYrogyt kIqf. 1935 dy aMq qk
srkfr mfsko qoN prqy 15 qoN 20 qk kimAUinstF dI sUh
kwZ cukI sI. iehnF ivc gurmuK isMG, iekbfl isMG huMdl,
ipRQvI isMG afËd, hrbMs isMG bfsI, cMnx isMG aqy
Bgq isMG iblgf dy nF Èfiml hn. zfierYktr ientYlIjYNs
ibAUroN, ivlIamsn anusfr mfsko ivc tryinMg lY rhy Êdr
pfrtI dy mYNbrF dI 1935 ivc igxqI swT sI. puls dIaF
ÌfielF anusfr iehnF ivcoN kuJ ku BfrqI ienklfbI
afbfnI mukrjI vFg stflnI aiqafcfr df iÈkfr hoey
pr iksy Brosyjog dsqfvyË qoN ibnF ajy ies qwQ ƒ
sQfpq nhIN kIqf jf skdf.
1914-15 dy dysBgqF dI kYd dI imafd pUrI ho jfx dy bfvjUd
vI AuhnF ƒ irhf-nhIN sI kIqf jf irhf. AuhnF dI
irhfeI leI aYjItyÈn krn leI ‘rfjsI kYd
CVfAU kmytI’ kfiem kIqI geI. myrT sfijÈ
kys dy kYdIaF-sohn isMG joÈ, abdul mjId, kydfr
nfQ sihgl dI irhfeI qoN bfad, iehnF ny ‘lybr rIsrc
sosfietI’, ‘byryËgfr vrkrË XUnIan’,
aqy ‘prYs vrkrË XUnIan’ KVHIaF krn
dI koiÈÈ kIqI. sfrI aMdrUnI iKcoqfx Éqm
kr ky nvIN jQybMdI ‘aYNtI iemiprIilst lIg’
KVHI krn df jqn vI kIqf igaf. sqMbr 1934 ivc pMjfb ivc
hyT ilKIaF jQybMdIaF ƒ ÊYr-kfƒnI krfr
dy idqf igaf: (1) aYNtI iemiprIilst lIg, pMjfb, (2)
pMjfb pRFiqk nOjvfn Bfrq sBf (3) ikrqI-iksfn pfrtI (4)
aMimRqsr iËlHf iksfn sBf (5) pMjfb iksfn lIg. iehnF
jQybMdIaF ivc srgrm mYNbrF ny 3mfrc 1935 ƒ aMimRqsr
ivc iekwTy ho ky ‘pMjfb iksfn krËf kmytI’
kfiem kIqI qy ies kmytI dy 52 mYNbr cuxy gey. iekwly
jlMDr iËlHy ivc krËf kmytI dIaF 60 brFcF kfiem
kIqIaF geIaF. jlMDr iËHly dy pfqVF ipMz ivc ‘duafbf
ipMz suDfr’ dy nF hyT iek kfnÌrMs vI kIqI
geI ijs ivc 4, 000 lokF ny Bfg ilaf. ies vfr krËf
Éqm krn aqy mfmlf ienkm tYks dy afDfr Auqy lYx
dI mMg rwKI geI. sqMbr 1935 ivc hI ÈhIdgMj dy
msly nfÜ sMbMiDq iÌrkU lihrF ny mYdfn grm
kr idqf. lfielpur iËlHy ivc kFgrs-pwKI akflIaF
aqy sr CotU rfm iËmINdfrf lIg ny srgrmI idKfeI.
1934 qoN bfad Bfv myrT mukwdmy ivcoN irhfeI qoN bfad
meI 1936 qk pMjfb dy muwTI Br kimAUinst ‘joÈ
gruwp’ aqy ‘ikrqI gruwp’ ivc vMzy
rhy. iek pfsy srkfrI qÈwdd, dUsrf lokF qoN dUrI
qy qIsrI aMdrUnI Puwt kfrn kimAUinst duÈmx Auqy
Gwt pr iek dUsry Auqy iËafdF vrHy. pMjfb dI KwbI
lihr ivc gutbMdI dIaF jVHf bhuq zUMGIaF hn.
pr meI 1936 qoN bfad ‘pMjfb kFgrs soÈilst
pfrtI’ df plYtÌfrm iml jfx kfrn hux lokF
ivc kMm kuJ agy quiraf. 1936 ivc CotIaF CotIaF mIitMgF
qoN ibnF iqMn vzIaF qy mhwqvpUrn kfnÌrMsF vI
kIqIaF geIaF. ‘srhflI rfjnIqk kfnÌrMs’
, ijs dI prDfngI jvfhr lfl nihrU ny kIqI, ivc 60,000
lokF ny Bfg ilaf. pMjfb ivc Kwbf gruwp pihlI vfr aYny
lokF ƒ afpxy vl iKwc sikaf. cImF klF (jlMDr) kfnÌrMs
ivc 10,000 lok Èfiml hoey qy srkfr dy iÉlfÌ
bhuq DUMaFDfr qkrIrF hoeIaF, ijnHF krky bhuq sfry bulfiraF
ƒ sËf hoeI. ‘KMnf rfjsI kfnÌrMs’
(iek qoN iqMn agsq) krn leI bhuq hI aOkVF df sfhmxf
krnf ipaf. sQfnk pwDr Auqy srgrm vrkrF ƒ puls ny
ihrfsq ivc lY ilaf. lokF ƒ kfnÌrMs ivc Bfg
lYx qy hor iksy qrHF dI shfieqf krn Auqy AuhnF ivruD
kfrvfeI krn dI DmkI idqI geI. lfgly ipMzF ivc puls ny
ÉUb dbdbf ibTfAux df Xqn kIqf. ies dy bfvjUd
nihrU dI prDfngI hyT hoeI ies kfnÌrMs ivc hfËfrF
lokF ny Bfg ilaf. nihrU ny pMjfb ivc 40 mIitMgF ivc
BfÈn idqf qy ikhf ik dys agy aslI msly ÊrIbI,
byruËgfrI aqy afËfdI hn. nihrU dy afAux nfÜ
Kwby-pwKI srgrmIaF ƒ AuBfr imldf qy afËfdI
cfhux vfilaF dIaF nËrF AuhnF vl muVdIaF. nihrU
dIaF qkrIrF df iËkr kridaF prFiqk puls ny kyNdr
ƒ afpxI rIport ivc iliKaf: “sUby dy Auhdy
dOry bycYnI pYdf krdy hn, iÈkfieqF nfvfjb qOr
Auqy AuBfrdy hn aqy qoVPoV krn vflIaF jQybMdIaF ƒ
afpxI ieÈiqhfrbfËI krn df qy afpxf isDFq
agy vDfAux df Èfndfr mOkf mOkf idMdy hn. …smfjvfdI
Jukfa vfly iek ivakqI vjoN Auhdf mMqv ieh jfpdf hY ik
iek aijhI smUhk lihr leI ËmIn iqafr kIqI jfvy jo
smfjvfdI jF kimAUinst rfj dI kfiemI leI afrMBk gwl bx
sky.”
sfJF ÌrMt bxn nfÜ hflfq kMm krn dy qF sfËgr
ho gey pr Kwby-pwKIaF ivc gutbMdI (joÈ gruwp-ikrqI
gruwp) ajy vI kfiem rhI, hflFik dohF gruwpF ivc koeI
vI isDFqk mwqByd nhIN sI. jykr iek gruwp Ausy lfeIn
ƒ BfrqI kimAUinstF dI kyNdrI kmytI qoN lYNdf sI
qF dUsrf briln sYNtr (BfeI rqn isMG) rfhIN qIjI kOmFqrI
qoN. pr 1936 qoN bfad pMjfb ivc kimAUinst srgrmIaF aqy
kOmI kFgrs dIaF srgrmIaF iek-imwk ho geIaF. jykr koeI
Ìrk sI qF Auh sI isrÌ imlItYNt qy grm
grm qkrIrF df. Kwby kFgrsIaF, imlItYNt akflIaF qy joÈ
gruwp dI kFgrs dy Kwby-ivMg vjoN eykqf kfiem krn leI
pMjfb ivc iksfn lihr ƒ jQybMdk rUp dyx df muwZ
bwiJaf. — cldf
|