|
pÀjfb
ivc afnMdpur sfihb dI pivwqr aqy ieiqhfsk DrqI Auqy
Ausfry jf rhy sMsfr dy invykly siBafcfrk aqy ieiqhfsk
ajfiebGr dIaF kMDF nUM ajy qwk Auh KUbsUrqI, cmk-dmk
aqy afvfËnhIN iml skI jo AunHF nUM agsq, 2002 qk
iml jfxI cfhIdI sI. ies dyrI df muwK kfrn PMzF dI Gft
aqy Bfrq dy rfjsI pRbMD ivclIaF Auh KfmIaF hn ijhVIaF
pRbMDkI PYsly lYx ivc aksr aiVwky bxdIaF rihMdIaF hn.
Kflsf ivrfsq ajfiebGr nF dy ies pRfjYkt dI rUp ryKf
AulIkx vyly ies nUM muhweIaF kIqI jfx vflI rfÈI
dy koeI Tos pRbMD nhIN sn kIqy gey. Aus smyN dI pÀjfb
ivclI akflI-Bfjpf srkfr Kud vI afriQk sMkt ivcoN lMG
rhI sI. ies krky Aus dI PMz leI muwK tyk kyNdr dI kOmI
jmhUrI gTjoV srkfr Auqy hI sI. ies qoN ielfvf Auh pRvfsI
iswKF vwloN ies pRfjYkt leI pfey jfx vfly Xogdfn Auqy
inrBr kr rhI sI. pr ies pRfjYkt df kMm mukMml hox dy
nyVy-qyVy vI nhIN sI puwjf ik PrvrI 2002 ivc pÀjfb
ivDfn sBf dIaF coxF af geIaF. ienHF coxF dOrfn pÀjfb
dy lokF ny sRI pRkfÈ isMG bfdl dI agvfeI vflI
akflI-Bfjpf srkfr nUM cldf kr idwqf. coxF ipwCoN pÀjfb
ivc kYptn amirMdr isMG sI srkfr bx geI. pr Kflsf ivrfsq
ajfiebGr nUM Ausfrn leI bxfeI geI KudmuKqfr sMsQf afnMdpur
sfihb PfAUNzyÈn dy kMm nUM brykF lwgxIaF ÈurU
ho geIaF. ikAuNik 20 mYNbrI afnMdpur sfihb PfANUzyÈn
dy jIvn Br leI cyarmYNn pRkfÈ isMG bfdl bxy hoey
sn ik Auh muwK mMqrI dI kursI qoN Auqfrn ipwCoN vI ies
df kMm clfAuNdy rihxgy. ies df iek kfrn ieh vI sI ik
keI pRvfsI iswKF ny Kflsf ivrfsq ajfiebGr nUM shfieqf
dyxI ies Èrq nfl hI mMnI sI ik Auh hI ies PfAUzyÈn
dy kMmkfj nUM clfAuNdy rihxgy.
hoieaf aYn ies dy Ault. AunHF dy muwK mMqrI dI kursI
qoN pfsy hox ipwCoN afnMdpur sfihb PfAUzyÈn dI
6aprYl 2003 qk koeI mIitMg hI nf sMBv ho skI. afKr 7
aprYl 2003 nUM PfAUNzyÈn dI mIitMg ivc inXmF
nUM soD ky sRI pRkfÈ isMG bfdl nUM cYarmYn dy
ahudy qoN htf idwqf igaf. ies dy nfl hI ieh ivvsQf kr
idwqI geI ik PfAUNzyÈn df cyarmYn pÀjfb
df muwK mMqrI hI hovygf. ies ipwCoN 8 aprYl 2003 nUM
pÀjfb dy mOjUdf muwK mMqrI kYptn amirMdr isMG
ny PfAUNzyÈn dy cyarmYNn df ahudf sMBfl ilaf.
Aus ipwCoN iPr PfAUNzyÈn dIaF srgrmIaF ivDIvq
ZMg nfl ÈurU hoeIaF aqy ies pRfjYkt dI AusfrI
nUM awgy qorn leI afriQk sfDn jutfAux leI bYkF qk phuMc
kIqI geI. pMj bYkF ny pÀjfb nYÈnl bYNk
dI agvfeI hyT ies pRfjYkt leI 100 kroV rupey df krjf
pÀjfb srkfr dI gfrMtI nfl dyxf mMinaf. ies qoN
ielfvf Bfrq dy pRDfn mMqrI mnmohn isMG ny 31 agsq 2004
nUM ies pRfjYkt leI kyNdr vwloN 48 kroV rupey dI shfieqf
dyx df aYlfn kIqf igaf. aijhf hox `qy PfAUNzyÈn
kol PMzF dI Gft qF dUr ho geI aqy qknIkI aiVwcxF nUM
vI kfPI hwd qwk hwl kr ilaf igaf hY. hux ies pRfjYkt
dI AusfrI ivc lwgI kMpnI lfrsn aYNz tUbro nfl gwlbfq
ho rhI hY. kMpnI vI afpxy ies pRfjYkt dI AusfrI ivc
juwty stfP nUM iekwTf krn `c lwgI hoeI hY. ieMnf icr
pRfjYkt df kMm ruikaf rihx krky kMpnI afpxy rytF nUM
muV soDx dI mMg kr rhI sI ies bfry PfAUNzyÈn
dy aiDkfrIaF nUM afs hY ik ieh mfmlf vI CyqI hwl krky
jUn mhIny qoN pRfjYkt df kMm iPr vwzI pwDr Auqy ÈurU
ho jfvygf. AunHF nUM ieh vI afs hY ik PfAUNzyÈn
kol loVINdy PMz af jfx nfl ieh kMm mfrc 2007 qk mukMml
ho jfvygf.
Kflsf ivrfsq ajfiebGr: Kflsf pMQ dI sfjnf dy 300 vyN
sflfnf idvs nUM smripq smfgm aprYl 1999 nUM sMsfr Br
ivc mnfey gey sn. ies mOky nUM XfdgfrI bxfAux, Kflsf
ivrfsq nUM sMBflx, pÀjfb dy siBafcfr aqy ieiqhfs
dy lokF nUM jIvMq drÈn krvfAux aqy ies nfl joVn
dy Auprfly vjoN ies ajfiebGr df nINh pwQr pMj ipafiraF
ny 22 nvMbr 1998 nUM afnMdpur sfihb ivKy rwiKaf sI.
ies smuwcy eyar kMzIÈbz ajfieb Gr df izËfeIn
sMsfr dy mÈhUr aqy AuGy afrkItYkt moÈy
sfPdI ny iqafr kIqf hY. moÈy sfPdI dI Dfrnf hY
ik, “iksy iemfrq dI, ijs DrqI Auqy Aus nUM Ausfiraf
jfxf huMdf hY, Aus qoN vwKry qOr `qy klpnf nhIN kIqI
jf skdI huMdI.” AunHF ny afpxI ies Dfrnf dy qihq
hI Kflsf ivrfsq kMplYks df izËfien iqafr krn df
kMm ÈurU krn qoN pihlF pÀjfb dy ieiqhfs
nUM bVI zUMGfeI nfl GoiKaf aqy sRI drbfr sfihb, afnMdpur
sfihb dy ikly aqy gurduafrf kysgVH sfihb qoN pRyrxf
lY ky izËfien iqafr kIqf. kMplYks leI QF dI cox
Auprokq pihlUaF nUM iDafn ivc rwK ky kIqI geI. moÈy
sfPdI vwloN iqafr kIqI geI Xojnf anusfr ieh kMplYks
100 eykV rkby ivc Ausr irhf hY. ieh kMplYks do iemfrqF
df smUh hY ijMnF dI vrqoN iek-dUsry nfl sMbMDq mnorQF
leI hovygI. pwCmI kMplYks ies kMplYks df muwK duafr
hovygf. ies ivc Auh sfry kMm kyNdirq hoxgy ijnHF df
iswDf sbMD lokF dIaF loVF nfl hovygf. ies ivc bdlvIaF
numfieÈF vflIaF gYlrIaF, do mMËlI Koj aqy
hvflf lfiebryrI, rIizMg rUm hn. ies qoN ielfvf cfr sO
sItF vflF iek afzItorIam hY ijs ivc sYmInfr aqy siBafcfrk
progrfm krn dI shUlq hovygI.
pwCmI kMplYks nUM pUrbI kMplYks nfl joVn leI 165 mItr
lMmf pYdl cwlx vflf pul iqafr kIqf igaf hY. ies pul
nUM isMglf aYNz kMpnI ny iqafr kIqf sI. Kflsf ivrfsq
ajfiebGr ivc sQfeI numfieÈ gYlrIaF hn ijnHF ivc
500 sflF dy iswK ivrsy nUM drsfieaf jfvygf. kMplYks
dy dovF BfgF ivckfr 7 eykV rkby ivc pfxI dy keI qlfbF
ivc ienHf iemfrqF dy ibMb Jlkdy hn.
sfPdI dy izËfien muqfibk iswK iemfrqF Aupr bxy
Èfndfr rvfieqI guMbdF dy Ault Kflsf ivrfsq ajfiebGr
dIaF CwqF afkfÈ vwl nUM golfeI vfly ivÈfl
ipafilaF dy rUp ivc hn. ienHF golfeIaF ivc lwgIaF stynlYWs
stIl dIaF cmqkfr prqF Duwp aqy rOÈnI dIaF ikrnF
gurduafrf sRI kysgVH sfihb aqy iklf afnMdgVH Aupr suwtdIaF
hn.
ies ajfiebGr nUM moÈy sfPdI dy ÈbdF ivc
ieMj ibafn kIqf igaf hY. : ies iemfrq dI iek mhwqvpUrn
sfrQk KUbI kfl-aqIq nUM drsfAuxf hY-ieh ajfiebGr hmyÈf
leI ivlwKx, rhwsmeI aqy sdIvI rhygf.” ies ajfiebGr
ivc kI idKfieaf jfvy? kI rwiKaf jfvy? iswK ieiqhfs aqy
ivrfsq dI mUl Dfrnf aqy rUp ryKf nUM iqafr krn leI pÀjfb
dI akflI-Bfjpf srkfr ny iek 16 mYNbrI kmytI df gTn kIqf
sI. ies kmytI ivc AuWGy ieiqhfskfrF aqy sfihqkfrF nUM
Èfml kIqf igaf sI, ijnHF ivc zf[ KVk isMG mfn,
zf[ jy[ aYs gryvfl, zf jsvMq isMG nykI, zf[ bI[ aYs[
rqn, zf[ drÈn isMG, zf[ mihMdr isMG, zf[ dlIp
kOr itvfxf, pRo pRIqm isMG, pRo[ ipRQIpfl isMG kpUr,
zf[ bI[ aYn[ gosvfmI, ibRgyzIar (syvf mukq) jI[ aYs
gryvfl Èfml hn. ies kmytI vwloN iqafr kIqy gey
KrVy nUM afDfr mMn ky bxfeI geI ajfiebGr dI DFrnf aqy
rUp ryKf iswKI asUlF, drÈn (iPlfsPI) aqy iswK
pRMprfvF anukUl hY aqy mirafdf dI ksOtI Auqy pUrI AuqrdI
hY. ajfiebGr ivc sQfpq kIqy jfx vfly sfry ivÈy
qy GtnfvF ies kmytI vwloN pRvfn kIqy jfxgy.
aihmdfbfd dy nYÈnl ieMstIicAUt afP izËfeIn
vwloN vI hr ivÈy aqy GtnfvF nUM pUrI CfxbIx aqy
GoK krn AuprMq hI ies ajfiebGr df ihwsf bxfAux dy mMqv
nfl mfihrF dI iek ‘KojI tIm’ iqafr kIqI
geI hY qF jo Kflsf ivrfsq ajfiebGr dI sQfpqI df sfrf
kMm tksflI, iswK mirafdf aqy iswKI isDFqF dy anusfr
hovy.
ajfiebGr ivc 27 gYlrIaF aqy vwzy hfl hn ijnHF rfhIN
oieiqhfs aqy sfzy amIr ivesy dI pyÈkfrI kIqI
jfxI hY. ies ingrfnI aqy ivlwKx gfQf nUM afvfË,
rOÈnI, icwqrF, klf aqy spys dy mltImIzIaf aqy
aiq-afDuink ielYktrfink qknflojI dI vrqoN nfl pyÈ
kIqf jfvygf.
iemfrq dIaF do gol gYlrIaF ivc iswK Drm dy buinafdI
isDFq drsfey jfxgy. pihlI mMiËl vflI gYlrI ivc
sRI gurU nfnk dyv dy agMmI igafn dI Bfvnf nUM drsfieaf
jfvygf. ies qoN awgy gurU nfnk dyv nfl sbMDq gYlrIaF
hn. ies qoN bfad gurU aMgd, gurU amrdfs aqy gurU rfmdfs
dIaF gYlrIaF hn. iPr gurU arjn dyv, gurU gurU hrgoibMd,
gurU hrrfie, gurU hirikRÈn, gurU qyg bhfdr aq
gurUy goibMd isMG dIaF gYlrIaF hn. ienHF qoN bfad bMdf
isMG bhfdr, KudmuKqfr iswK rfj-mhfrfjf rxjIq isMG, gurduafrf
suDfr lihr aqy rfjnIqI-rfÈtrvfdI aqy iswK, sfhs
dI gfQf, dyÈ dI vMz qoN pihlF, btvfrf, punrvfs,
nvF muwZ nF dIaF gYlrIaF hn ijMnHF `coN pÀjfb
dy ieiqhfs aqy siBafcfr dI Jlk imlygI.
ies ajfiebGr `c gurU nfnk dyv vflI gYlrI qoN lY ky dyÈ
dI vMMz qoN pihlF dy hflfq qwk dI pRdriÈq smwgrI
dy smfnFqr ieiqhfs dI kMD clygI ijhVI pÀjfb,
Bfrq aqy ivÈv ieiqhfs dIaF mhwqvpUrn siBafcfrk,
smfjk aqy rfjnIqk GtnfvF nUM drsfeygI. ies qoN ielfvf
ies kMplYks dy iek ihwsy `c inÈfn-ey-Kflsf sQfpq
krn dI Xojnf hY. ies bfry iudRÈtIkox ajy pUrI
qrHF spÈt nhIN hY ik Aus nU Miks Dfrnf nfl Ausfiraf
aqy sQfpq kIqf jfvy. ies krky ies ihwsy `c ajy qwk koeI
kMm ÈurU nhIN hoieaf. AuNj vI ieh pRfjYkt ajy
40 eykV ËmIn ivc hI Ausr irhf hY.
ivrfsq dI mfiek gfQf: afnMdpur sfihb PfAUNzyÈn
dy nozl aPsr sRI pI[ aYs[ Bopfl dy dwsx anusfr ies ajfiebGr
df do GMty ivc pUrf hox vflf sPr drÈkF sfhmxy
500 virHaF dy pÀjfb dy ieiqhfs aqy sfzI ivrfsq
dI pUrI khfxI drsfeygf. ajfiebGrF dy ieiqhfs ivc ieh
pRfjYkt afpxI imsfl afp hovygf aqy sMsfr ivc ies pRfjYkt
nUM boldy ajfiebGr df nF idMidaF AunF ikhf ik ies Auqy
kuwl 225 kroV rupey Krc afAuxgy. ies ivcoN hux qwk 80
kroV rupey Krc ho cuwky hn. iswK ieiqhfs aqy ivrfsq
dI pyÈkfrI df kMm iqafrI aDIn hY. ies pRfjYkt
Auqy ajy 145 kroV rupey hor Krc afAuxy hn. AunHF dwisaf
ik ies Xojnf anusfr ies pRfjYkt Auqy afAux vfly Krc
df 1/3 ihwsf Bfrq srkfr dyvygI. pRDfn mMqrI zf[ mnmohn
isMG ny sfl 2004 ivc kyNdr dy ihwsy dy 48 kroV rupey
dyxy pRvfn kr ley sn. ijnHF ivcoN 2 kroV rupey ipCly
sfl iml gey sn. 46 kroV rupey dI adfiegI ies sfl krn
df pRbMD ho igaf hY. ies Xojnf aDin bfkI df 2/3 ihwsf
pÀjfb srkfr aqy iswK sMgq vwloN pfieaf jfxf hY.
pÀjfb srkfr ny 100 kroV rupey df krËf bYNkF
qoN lY ky idwqf hY. hux pÀjfb srkfr ivdyÈF
`c rihMdy pÀjfbIaF pfsoN 50 kroV rupey ies pRfjYkt
ivc ihwsf pvfAux leI XqnÈIl hY.
pRfjYkt dy ieMjInIar sRI rfjIv aroVf nUM afs hY ik ies
pRfjYkt df iek ihwsf akqUbr-nvMbr, 2006 ivc sMgqF leI
KolH idwqf jfvygf. ies df ruikaf hoieaf kMm agly mhIny
ivc pUrI qrHF ÈurU ho jfvygf. lfrYNs aYNz tUbro
kMpnI ny afpxf kuJ stfP ieQy Byj vI idwqf hY. AunHF
dwisaf ik iksy iek Kfs BfeIcfry nfl sMbMDq ieh sMsfr
df pihlf ajfiebGr hY.
vrqmfn siQqI: awj jy koeI ivakqI Kflsf ivrfsq kMplYks
nUM jf ky dyKy qF AuQy ies kMplYks dy ZFcy qoN vwD kuJ
nËr nhIN afAuNdf. kMDF aqy Qmly aqy suwky hoey
qlfb aqy vwzf vwzf Gfh hI quhfzf svfgq krdy hn. isrP
muwK duafr qoN jd qusIN dfKl huMdy ho qF AuQy ipaf ies
kMplYks df mfzl ies Ausr rhy kMplYks dI mhfnqf nUM quhfzy
mn `qy Aukrdf hy. afnMdpur sfihb dy gurduafiraF dy drÈnF
leI afAux vfly ÈrDflU ies nUM Kflsf ivrfsq nfl
juiVaf hox krky ies bfry jd AuQy gurduafiraF `c qfienfq
syvfdfrF nfl gwl krdy hn qF AunHF nUM ies bfry kuJ pqf
nhIN huMdf. AuQy afm lokF `c ieh Dfrnf hY ik ies dI
AusfrI pÀjfb arbn izvYlpmYNt aQfrtI (puwzf) vwloN
krvfeI jf rhI hY. jd ik Aus dI BUimkf isrP ies pRfjYkt
leI ËmIn lY ky dyx dy aml qwk hI sImq sI. AuNj
ajy kMplYks dy sfry ZFcy dI iqafrI df kMm ipaf hY.
ies sbMD ivc jdoN gurduafrf sRI kysgVH sfihb dy mYnyjr
sRI krm isMG nfl gwl kIqI qF AunHF df kihxf sI ik afnMdpur
sfihb PfAUzyÈn nUM cfhIdf hY ik Auh gurduafrf
sfihb dy sUcnf kyNdr ivc ies pRfjYkt nfl sbMDq qfËf
jfxkfrI puwjdI krdy rihx qF jo asIN ies sbMD ivc jfxkfrI
pRfpq krn vfly ÈrDflUaF nUM kuJ dws skIey. hux
qF sfnUM iehI kihxf pYNdf hY ik nf sfzf ies sbMDI iksy
nfl koeI qflmyl hY aqy nf hI sfnUM koeI jfxkfrI.
qÉq sRI kysgVH sfihb dy jQydfr igafnI qrlocn
isMG df ies sbMDI kihxf sI ik Auh qF srkfr nUM ieh hI
apIl krdy hn ik Auh Kflsf ivrfsq kMplYks nUM CyqI qoN
CyqI pUrf kry. AunHF ikhf ik AunHF ny ies sbMD ivc pÀjfb
dy muwK mMqrI nUM icwTIaF vI iLlKIaF hn pr AunHF df
koeI jvfb nhIN afieaf. AunHF df iek suJfa sI ik cMzIgVH
qoN afnMdpur sfihb qwk ryl gwzI clfeI jfxI cfhIdI hY.
dUsrf suJfa ieh sI ik kyNdr srkfr ptnf sfihb qoN aMbflf
CfAuxI qwk afAuNdI ryl gwzI nUM afnMdpur sfihb qwk vDfieaf
jfvy qF jo qÉq ptnf sfihb aqy qÉq sRI
kysgVH ivcfly iswDf ryl sMprk ho sky. AunHF df kihxf
sI ik Auh ies sbMD `c jldI hI pRDfn mMqrI nUM icwTI
ilK rhy hn. cfhIdf qF ieh vI hY ik iswKF dI sMivDfnk
aqy pRqIinD sMsQf ÈRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI
nUM ies pRfjYkt nfl joV ky rwiKaf jfvy ikAuNik ieh gwl
bVI acMBy vflI lwgdI hY ik Kflsf ivrfsq nfl sbMDq kMplYks
afnMdpur sfihb dI DrqI `qy bx irhf hovy. pRfpq jfxkfrI
muqfbk jdoN sRI pRkfÈ isMG bfdl afnMdpur sfuhb
PfAUzyÈn dy cyarmYn sn qF Aus vyly ÈRomxI
kmytI dy pRDfn nUM ies `c Èfml kIqf igaf sI,
bfad ivc bIbI ikrnjoq kOr nUM mYNbr ilaf igaf sI pr
AunF ny mYNbr bxn qoN nFh kr idwqI sI. ies PfAUzyÈn
dy cyarmYn smyq kuwl 20 mYNbr hn. ies `coN 5 qoN 7mYNbrF
qwk dI kfrjkfrnI kmytI huMdI hY ijhVI kMmkfj nUM clfAuNdI
aqy Aus dI ingrfnI krdI hY.
awTvF ajUbf: ies pRfjYkt bfry iek Dfrnf ieh vI hY ik
ieh sMsfr df awTvF ajUbF hovygf. ieh pRfjYkt jy Xojnf
muqfbk mukMml ho jfvy aqy ies ivc Auh sfrIaF shUlqF
mhweIaf kr idwqIaF jfx ijMnHF df iËkr pRsqfivq
Xojnf ivc hY qF vfikaf hI ieh sMsfr df awTvF ajUbf iswD
hovygf. svfl ies pRfjYkt dy mukMml hox df nhIN hY ikAuNik
ijs qrHF dy afsfr bx rhy hn Aus `c ieh mukMml qF ho
jfvygf pr Aus qoN bfad ies dI sFB-sMBfl, rwK-rKfE aqy
ies dI Èfno-ÈOkq nUM lgfqfr bxfeI rwKx
df svfl vI jvfb mMgdf hY. pr ies df spÈt jvfb
hfl dI GVI ies pRfjYkt nfl juVy lokF kol vI nhIN hY.
|