Since 2002
April — June 2007
ISSN 1703 - 8375
surjn ËIrvI
—— rObrt vIl
—hrIÈ purI
ivÈvIkrn aqy ividaf
suKvMq huMdl
pUMjIpqI aqy rfÈtrI gOrv
—“ivcfr mMc” ivwcoN
bsMq isMG hMspfl
—zf[ suKpfl
bfbf juaflf isMG TwTIaF
crMjIvfl kMgxIvfl
suKpfl dI kfiv isrjxf
—surjn ËIrvI
kYptn dI hfr dy kfrn
—sqnfm cfnf
Êdr lihr
lyKk: zf[hrIÈ ky[purI
sMgIq df ivlwKx qohÌf
suBfÈ pirhfr
Éq quhfzy

 

cIn `c imhnqkÈ jmfqF dy hflfq-1
rObrt vIlH
ieh lyK mËdUrF, iksfnF, jQybMdkF aqy KwbypwKI srgrm kfrkuMnF nfl lVIvfr kIqIaF geIaF mIitMgF AuWqy afDfirq hY. iehnF mIitMgF ivc mYN sMn 2004 dIaF grmIaF ivc ÈmUlIaq kIqI sI. Aus smyN myry nfl alYks zy aqy cIn dy mfmilaF nfl juiVaf hoieaf iek ividafrQI vI sI. ieh lyK Aus lMmy pypr df ihwsf hY ijhVf EklYNz ieMstIicAUt duafrf iek ivÈyÈ irport vjoN Cfipaf igaf hY. ieh mIitMgF muwK qOr AuWqy pyeIicMg ivc aqy ies dy afly-duafly dy ielfikaF ivc hoeIaF sn. ies qoN ielfvf AuWqr pUrbI pRFq ijiln aqy XYNgjfE pRFq dy ÈihrF ivc aqy kyNdrI pRFq hynfn ivc kYPyNg ivc aijhIaF mIitMgF krn df vI sbwb bx igaf sI. mfE Ëy quMg dI agvfeI ivc lfgU kIqIaF geIaF ienklfbI smfjvfdI nIqIaF ƒ Aus dI mOq dy iqMn dhfky bfad ijs ZMg nfl qoV ky ivafpk pwDr AuWqy ijhVIaF qbdIlIaF hoeIaF hn, AuhnF df kI asr ipaf hY, AuhnF ƒ iblkul PYÈn dy rUp ivc hI asIN suixaf aqy mulfkfqIaF ny pRgtfieaf. ies qoN ieh hI pRBfv imldf sI ik ies sfrI siQqI ny mËdUr jmfq ƒ joKoN-BrI siQqI ivc ilaf KVHf kIqf hY aqy Auh rfh “pUMjIvfd dy rfh” vwl ƒ vfpsI dI qrP iljFdf hY. ies nfl smfj ivc lgfqfr ijhVI kqfrbMdI ho rhI hY, Aus nfl iek pfsy isKr AuWqy dOlq dy aMbfr hn aqy dUsry pfsy lgfqfr vwD rhy mËdUr aqy iksfn hyTly pwDr AuWqy bYTy hoey hn ijhnF dIaF jIvn hflqF roËfnf bdqr huMdIaF jf rhIaF hn. ies dI imsfl 2006 dI PfrcUn mYgËIn dI Auh sUcI hY ijs ivc sMsfr dy arbpqIaF dI sUcI ivcoN swq cIn dI muwK DrqI qoN hn aqy iek hFgkFg ivcoN hY. BfvyN AuhnF dI pUMjI amrIkf aqy hor QfvF ivcly pUMjIpqIaF dy mukfbly Gwt hY pr Auh cIn ivc pUrI qrHF AuWBry pUMjIvfd dI pRqIinDqf krdy hn. vwzy pwDr AuWqy ho rhy iBRÈtfcfr ny pfrtI aqy rfjkI pRÈfsn aqy adfiraF dy mYnyjrF ƒ nvyN pRfeIvyt afdfiraF nfl iekmuwT krky AuhnF df gwTjoV bxf idwqf hY aqy Auh sfry iml ky srmfeydfr jmfq ƒ hor srmfeydfr bxf rhy hn jdoN ik mËdUr jmfq dI ies ZMg nfl luwt-Ksuwt ho rhI ijhVI ik ipCly awDI sdI qoN vwD dy smyN dOrfn dyKI nhIN geI.
ijhnF mËdUrF nfl iml ky asIN gwlbfq kIqI Auh AuhnF lwKF lokF ivcoN kuwJ hI sn ijhnF ƒ srkfrI mflkI vfly adfiraF ivcoN bfhr suwt idwqf igaf sI. ieh Auh adfry hn ijhVy iksy smyN AuQoN dI afriQkqf dy QMm sn, Auh sfry hux hkIkq ivc smfijk surwiKaf nfl sMbMDq hr pwKoN Gfty ivc hn jd ik ieh AuhnF dIaF ikrq iekfeIaF df ihwsf hn ijvyN hfAuisMg, iswiKaf, ishq sMBfl aqy pYnÈnF. hux ienHF srkfrI adfiraF ƒ lfB-kmfAU kfrporyÈnF ivc bdl idwqf igaf hY, jF qF AuhnF ƒ pUrI qrHF nfl pRfeIvyt invyÈkF dy hwQF ivc sONp idwqf igaf jF iPr mYnyjrF aqy pfrtI aiDkfrIaF duafrf ienHF df arD-pRfeIvyt krn kr idwqf igaf. ienHF adfiraF ivc iBRÈtfcfr afm gwl bxI geI hY.
ijhnF iksfnF ƒ asIN imly hF Auh pyNzU kimAUn pRxflI ƒ qoV idwqy jfx qoN bfad lMmy smyN dy pYx vfly pRBfvF nfl jUJ rhy hn. ies dI QF hux pirvfrk iËMmyvfrI vflI pRxflI ƒ lfgU kr idwqf igaf. ies nfl hryk pirvfr ipMz nfl Tykf krky ËmIn dy iek tukVy AuWqy KyqI krdf hY. dyÈ ƒ ivÈv mMzI dy leI KolH idwqf igaf. sQfnk aiDkfrIaF vloN pyzUaF ƒ Auicwq muafvËf idwqy ibnf hI ËmIn ƒ ivkfskfrF (izvYlprF) kol vycI jf rhy hn, ies nfl pyNzU KyqrF ivc vwzy pwDr AuWqy vfqfvrx ƒ nuksfn phuMc irhf hY. cIn srkfr dI ies nIqI kfrn lwKF lok afpxI AupjIvkf kmfAux leI bdlvyN rfh lwBx vfsqy sMGrÈÈIl hn. AuhnF ƒ pihlF jo smUihk mwdd imldI sI, AuhnF ƒ Aus qoN vFJy kr idwqf igaf. AuhnF ivcoN 10 kroV qoN vwD lok ivafpk pwDr AuWqy ÈihrF vwl ƒ hoeI ihjrq df ihwsf bx gey hn. Auh AusfrI dy kMmF ivc, brfmd leI mfl iqafr krn vflIaF PYktrIaF jF bhuq mfVIaF-BYVIaF aqy Éqrnfk nOkrIaF dI Bfl krdy hn ijQy ik bhuq hI buinafdI hwkF dI vI Gft huMdI hY. bhuq sfry ihjrqIaF dI hflq lgfqfr ivgV rhI hY ikAuNik Auh ÈihrI BfeIcfry ivc pUrI qrHF nfl jF pwky qOr AuWqy vwsdy nhIN aqy Aumr vDx nfl AuhnF dIaF ishq dIaF smwisafvF vI vwD jFdIaF hn.
cIn dI mËdUr jmfq afpxI idn-b-idn ivgV rhI hflq aqy smfjvfdI ienklfb vyly sMGrÈ aqy kurbfnIaF krky keI dhfikaF qoN ijwqy hwkF dy Kus jfx ƒ cuwp krky nhIN dyK rhI. jmfqI ivroD aqy smfijk AuBfr ies hwd qwk AuWBr kyy sfhmxy af rhy hn ijhVy ik keI dhfky pihlF dyKy hI nhIN gey. cIn ivc mjdUrF, iksfnF aqy ihjrqIaF dy aYny vwzy muËfhry hoey ijhVy ipCly smyN ivc sMsfr Br ivc ikDry vyKx ƒ nhIN imly. ienHF muËfhiraF ivc hËfrF lok Èfml huMdy sn aqy keI vfr qF ieh aiDkfrIaF nfl ihMsk tkrfvF ivc bdl jFdy sn. ieQoN qwk ik jnqk surwiKaf bfry mMqrI duafrf pRkfiÈq kIqy gey aMkiVaF ivc mMinaf igaf aqy ijs anusfr “jnqk GtnfvF, jF muËfhiraF aqy dMigaF” dI igxqI sMn 2004 ivc 74,000 sI jo iek dhfkf pihlF 100,00 sI aqy 2003 ivc ieh igxqI 58,000 sI (inAUXfrk tfiemË aMk 24 agsq, 2005). vwD rhI smfijk asiQrqf df Éqrf pfrtI dI cotI dI lIzriÈp aqy srkfrI AuWc ahuidaF AuWqy bYTy afgUaF leI zUMGI cuxOqI dI pRqIinDqf krdf hY. ies dy nqIjy vjoN Auh iksy vwzI gVbV hox qoN pihlF hI afpxI nIqI ivc qbdIlIaF krn dIaF koiÈÈF kr rhy hn. ieQoN qwk ik pyÈfvfrnf lokF aqy mYnyjrF dI pYdf hoeI qQf kiQq nvIN mwDvrgI-jmfq aqy kflj grYjUeytF dI lgfqfr vwD rhI igxqI, ienHF ivcoN bhuqy dhfkf lMmy afriQk qyËI dyy smyN dOrfn hI KuÈhfl hoey hn, KMizq ho rhy hn. iswiKaf dI lfgq idn-b-idn vwD rhI hY ijhVI ik mfE dy smyN grYjueyt skUl rfhIN muÌq vrgI sI. mËdUr jmfq leI qF ieh vrijq hI huMdI jf rhI hY. ijhnF ny huxyy huxy grYjUeyÈn kIqI hY AuhnF ƒ nOkrIaF lwBx ivc idwkq af rhI hY. mMzI df dbfa aYnf hY ik cMgyy Bly vI ies dI mfr qoN bc nhIN pf rhy. afriQkqf dy ivkfs ny jo lfB ilaFdy sn-Kfs krky Kpq dIaF vsqUaF aqy Kfx vflIaF vsqUaF qwk suKfvIN phuMc aqy gqIÈIlqf ivc vfDf aqy nOkrIaF leI vDyry mOky, ieh swB hux jmfqI pfVf aqy asurwiKaf vwDx dy nfl nfl ieh swB hux lwKF lokF dy hwQoN ikrdf jf irhf hY. nqIjy vjoN cIn iqwKy jmfqI sMGrÈ aqy rfjsI asiQrqf dy dOr ivc dfKl ho irhf hY. ienHF ƒ hwl krnf afsfn kMm nhIN hovygf. imhnqkÈ jmfqF leI awgy afAux vflf rfh bVf muÈklF Biraf hY. aqy Kwby pwK dI punr-surjIqI BfvyN bhuq mhwqvpUrn hY pr ajy Auh bVy muwZly pVfa AuWqy hY. ieh lyK ienHF AulJxF aqy sMBfvnfvF df pqf lfAux leI iek Auprflf hI hY. mYN ijMny ivakqIaF aqy jQybMdIaF ƒ imilaf hF, AuhnF dI surwiKaf krky AuhnF dy nF lyK ivc nhIN pfey.

ivroD aqy eykqf:
bfhrI qOr AuWqy dyKx ƒ Gwto Gwt ieh lwgdf hY ik ÈihrI mËdUrF, ihjrqkfrIaF aqy iksfnF aqy nvyN pYdf hoey mwDvrg dy bhuqy mYNbrF dy iek nukqy AuWqy iekwTy hox leI hflq sfËgr bx rhy hn. ieh nukqf hY-cIn dy drvfËy ivÈv dIaF afriQk qfkqF leI KolHxf aqy cIn ivc pUMjIvfd mMzI suDfrF aDIn aijhIaF qfkqF df pYdf hoxf ijhVIaF iehnF imhnqkÈ vrgF dI luwt kr rhIaF hn. ieh nukqf hI iehnF qfkqF dI lotUaF ivruwD lVfeI leI ivafpk afDfr muhweIaf krygf. pr amrIkf aqy dunIaf ivc hor ikDry vI aijhI hflq ivc isDFqk pwK qoN mËdUr jmfq dI eykqf ƒ afsfnI nfl pRfpq kIqf jf skdf hY BfvyN ik asl ivc ieQy ieh aYnI jldI sMBv nf ho sky. purfxIaF DfrnfvF hOlI hOlI mrdIaF hn Kfs krky ÈihrI cInI lokF df iksfnF pRqI siqkfr. ieh ipMzF qoN ÈihrF vwl ƒ vwzy pwDr AuWqy hoeI ihjrq kfrn mukfblybfËI dy nvyN pYdf hoey inÈicq rUp, swqf ivcly lokF vloN joV-qoV dy Xqn aqy pfVo qy rfj kro dy ZMg qrIky aqy afpxI ijwq Kfqr iek-dUsry gruwp ƒ iek-dUsry ivruwD KVf krn dIaF cflF kfrn hI ieh ho irhf hY.
imsfl vjoN, jd ieh puwiCaf igaf ik kI pyeIicMg dy mËdUr ieh mihsUs krdy hn ik ihjrqI AuhnF dIaF nOkrIaF AuWqy kfbË ho rhy hn, iek kfrkuMn ijs nfl asIN gwlbfq kr rhy sF, ny ikhf, “hF Kfs krky Auh ijhnF ƒ nOkrI qoN jvfb iml cuwkf hovy, AuhnF QfvF AuWqy aijhI Bfvnf pfeI jFdI hY.” AuhnF ivcoN bhuq sfry ihjrqkfrIaF ƒ nÌrq krdy hn. iek vwzy qUÌfn qoN bfad ivwZI sÌfeI muihMm dOrfn kuwJ ÈihrI mËdUrF ny itwpxIaF kIqIaF, “ihjrqI mËdUr ieQy ies iksm df kMm krdy hn, ijvyN AuhnF Gr ivc kdy pYsf nhIN dyiKaf.” ies qrHF dy pRBfv dI puÈtI leI inAUXfrk tfiemË (3aprYl, 2006) dyiKaf jf skdf hY ijs dI iek irport ivc ikhf igaf ik ÈMGfeI imAUNspl Kyqr ivc ihjrqI sÌfeI syvk ijhVf skUl ivc pVHdI afpxI lVkI dI PIs 10000 XUafn (1250 zflr) adf krn leI aqy dUsry bwcy dI pRfiemrI iswiKaf leI 1000 XUafn (125 zflr) dI adfiegI leI ieho ijhy kMm krdf hY. ieh Bfvnf duvwlI hY. ihjrqI mËdUr vI ÈihrIaF dIaF gwlF dy jvfb ivc kihMdf hY, “Auh qF CFtI kIqy jfx dy hI lfiek sI.”
ieh iblkul Aus qrHF df hI vrqfrf hY ijho ihhf amrIkf ivc jfq aqy nsl aqy nfl hI pRvfsI ruqby dy rl-iml jfx nfl pYdf huMdf hY -srkfr pRvfsIaF dIaF qnÉfhF aqy dUsry hwk AuhnF ƒ idvfAux df Xqn krdI hY aqy aijhI hflq ƒ dyK ky kuwJ mjdUr kihMdy hn ik ieh pwKpfq hYY. aijhI siQqI ivc AuWQy mIzIaf vI ieh vMz pYdf krn df Xqn krdf hY aqy vwK-vwK gruwpF ivcfly vMzIaF ƒ AuqÈfihq krdf hY. nfl ieh kihMdf hY ÈihrI pRolyqfrI isrÌ ivdyÈIaF nfl kMm krnf hI psMd krdy hn jdoN ik dfavf ieh krdy hn ik pRvfsI “bhuq Gwt qnKfh” AuWqy kMm krdy hn aqy AuhnF df Xqn huMdf hY ik AuQoN mËdUrF dI CFtI hoey aqy Auh AuhnF dI QF lY skx. ieh swB gwlF AuWQy guwsy dI Bfvnf pYdf krdIaF hn. iPr vI ÈihrI aqy pyNzU afmdnF ivc pfVf vwD irhf hY. hux ieh 3[3 aqy 1 hY pr ieh amrIkf ivc aijhy pYmfinaF dy anusfr iËafdf hY aqy ieh sMsfr ivc swB qoN vwD hY-aijhy joV-qoV leI ieh afDfr vI muhweIaf krdf hY. inAUXfrk tfiemË, (12 amrYl, 2006)
iehnF vMzF ivc iqwKf ivroD hox dI puÈtI ies gwl qoN hI ho jFdI hY ijs df qjrbf sMn 2001 ivc hoeIaF JVwpF qoN imldf hY. ieh XYNgjfE ibjlI trFsimÈn sfËo-sfmfn bxfAux vflI PYktrI ivcly mËdUrF nfl vfpiraf sI. srkfr vwloN ies afdfry ƒ vyc idwqf igaf aqy qoV idwqf igaf. pulIs ny rfq vyly muËfhfrfkfrI mËdUrF ƒ girÌqfr kr ilaf. pr Auh rfq ƒ ies adfry ivc vV ky corF vFg ies dI mÈInrI kwZ ky lY gey. AuhnF ny 50 XUafn dI idhfVI AuWqy iksfnF ƒ ilaf ky AuQoN sfrf sfËo-sfmfn AuKyV ilaf. ies dy nqIjy vjoN AuWQy sMGrÈ cwilaf. AuWQy Èihr ivc jnqf dy pRqIkrm qoN bcx leI pulIs dI vrqoN krky ieh mfVf kfrf kIqf igaf, iksfnF ƒ TwgF vFg ikrfey AuWqy krky ilaFdf igaf. AuhnF ny hYlmYt pfey hoey sn. AuhnF ny mËdUrF ƒ kuwtx leI hiQafrF dI vrqoN kIqI. qIh trwkF ivc 500 iksfnF ƒ Br ky ilaFdf igaf sI. XYYNgjfE pRFq ivc jo kuwJ vfpiraf Aus dI ieh iek imsfl hY. ies PYktrI nfl sMbMDq iek kfrkuMn ny dwisaf ik PYktrI ivc jdoN mËdUrF ny GMtI vjfeI qF “hryk bfhr af igaf” ies mOky 24 julfeI, 2001 ƒ iksfnF aqy mËdUrF ivc cfr GMty qwk JgVf cldf irhf sI. Aus idn mËdUrF dI ijwq hoeI ikAuNik dUsrIaF PYktrIaF dy kfmy AuhnF dI mwdd AuWqy puwj gey ijhnF dI igxqI 40000 dy krIb bxdI sI. BfvyN awT mËdUrF ƒ igRPqfr kr ilaf igaf aqy AuhnF AuWqy doÈ lfieaf igaf ik AuhnF ny sMpqI ƒ nuksfn phuMcfieaf hY, AuhnF ƒ kfƒnI mwdd vI imlI aqy pUMjIpqI dubfrf iPr hfr gey. iek mËdUr ny qF ies ƒ suDfrF dy Xuwg qoN pihlF dy hwkF dy hvfly nfl gwlF kridaF ikhf, “sfzy kfƒn, mfE dy kfƒn” ƒ brkrfr rwiKaf igaf. “AuWQy aijhy bhuq sfry lok hn ijhnF qoN srkfr zrdI hY.”
lokF dI ies kfrvfeI ny aiDkfrIaF ƒ kuwJ vkÌf dy idwqf, pr pUMjIpqIaF dy dbfa hyT mËdUrF ƒ iPr igRPqfr kr ilaf igaf, ies vfr igRPqfrI jnqk surwiKaf dsqy ny adflqF dI AulMGxf krn dy doÈ hyT pfeI. AuWQy 10 idnF qwk iksfnF nfl lVfeI cwldI rhI. ies ZMg nfl AuhnF ny mËdUrF ƒ PYktrI ivcoN kwZx leI iksfnF dI vrqoN kIqI ik Jwtpt swB kuwJ vyc idwqf igaf aqy 5600 lokF ƒ nOkrI qoN kwZ idwqf igaf. ies ipwCoN AuhnF ny iemfrqF ƒ AudyV ky, ijhnF ivc mËdUrF dy mkfn vI sn, KflI QF ivkfskfrF (izvYlprF) dy hvfly kr idwqI. ivkfskfrF ny AuWQy stor aqy vDIaf iksm dy Gr Ausfr idwqy, hux ibn kMm jF mkfn dy hryk mËdUr sMGrÈ jfrI rwKx qoN zrn lwgf. ies mOky pulIs qF AuhnF leI guMzy bx geI, AuhnF afpxIaF vrdIaF lf ky guMizaF vFg kMm krky pUMjIpqI mflkF dI rfKI kIqI, ieQoN qwk ik cfkUaF dI vrqoN kIqI geI. imwtI dy BFzy bxfAux vfly iek plFt ivc BIV ny mËdUrF dy iek afgU ƒ kuwt kuwt mfr suwitaf pr aiDkfrIaF ny ieh sB kuwJ vfprn idwqf aqy Aus qoN ipwCoN ies sMbMDI afeIaF iÈkfieqF ƒ awKoN Ehly hI kr idwqf.
ies qrIky nfl pulIs aqy dUsrIaF eyjMsIaF ny iswDy hmly hI nhIN kIqy sgoN AuhnF ƒ dbfAux df Xqn vI kIqf Kfskr jo srkfrI mflkI vfly adfiraF ivc kMm krdy sn. nfl dI nfl mËdUrF dy vwK vwK hlikaF ƒ iek-dUsry ivruwD KVHy krn df Xqn vI kIqf. eykqf dI sÉq loV hox dy bfvjUd aijhy qjrby pihlF qoN cly af rhy iBMn-Byd aqy vMzF AuWqy kfbU pfAux ivc muÈklF KVHIaF krdy hn. ibjlI dy sfËo-sfmfn dI iek kMpnI dy mËdUr ny ikhf, “iksfn aqy mËdUr qF iek pirvfr hoxy cfhIdy hn- sfƒ AuhnF ivruwD lVnf cfhIdf hY, pr nfl hI sfƒ iekmuwT ho ky kMm krnf cfhIdf hY.”
ijhVy ivroDI pfsy ho ky kMm kr rhy hn Auh afpxy QoVH-icry ihwqF krky aijhf kr rhy hn. plFt ivKy qF pulIs dy muwKI ny ieQoN qwk kih idwqf ik jo kuwJ Aus ny kIqf Auh ieh swB krnf nhIN sI cfhuMdf. pr ieh swB krn leI Auh bhuq dbfa hyT sI. iek mËdUr ny qF Aus ƒ ieh ikhf, “Auh qF kuwqy vFg hY.” Aus ny afpxy jvfb ivc awgy ikhf, “jy mYN hux quhfƒ nhIN vwZdf qF Auh myrI cmVI AuDyV dyxgy. srkfrI mflkI vfly adfiraF dI QF pRfeIvyt ivkfs vfly sMXukq izvIËnF df pRbMD lY rhy hn. ies pRbMD aDIn ies Kyqr ivc Ausr rhIaF nvIaF PYktrIaF afpxy bhuqy kfmyN pyNzU KyqrF ivwcoN lYNdIaF hn, Auh AuhnF ƒ bVI Gwt Aujrq idMdIaF hn aqy nf koeI Gr aqy hor syvf lfB idMdIaF hn.
ies qoN vI vwD iek mËdUr ny ies ƒ ies qrHF ibafn kIqf hY ik amrIkf dy iblkuwl AuWlt, cIn ivc jy iksy srkfrI adfry qoN iksy dI CFtI ho jFdI hY qF Aus ƒ Cotf-motf kMm vI nhIN imldf ikAuNik AuhnF Coty-moty kMmF leI iksfnF dI vrqoN kIqI jFdI hY aqy Auh ssqy vI pYNdy hn aqy AuhnF ƒ kfbU ivc rwKxf afsfn huMdf hY. ies krky iekwTy kMm krn dI iewCf dy bfvjUd aijhIaF hflqF imhnqkÈ jmfqF dy vwK vwK hlikaF ivcfly ros pRgt krn vwl lY jFdIaF hn.
aijhIaF vMzIaF aqy tkrfvF dy bfvjUd koiÈÈF ho rhIaF hn ik ÈihrI mËdUrF dy ivafpk hlikaF aMdr AuWc-pwDrI eykqf ilaFdI jfvy aqy AuhnF aqy iksfnF ivcfly nyVly sMbMD bxfey jfx. Kfs krky iksfnF ivcly AuhnF dovF hlikaF ijhVy KyqF ivc kMm krdy hn aqy ijhVy AuQoN ihjrq krky kMm krn leI ÈihrF ivc af vwsdy hn. XYNgjfE dy afly-duafly dIaF pypr imwlF, kwpVf PYktrIaF aqy ibjlI trFsimÈn dy sfËo-sfmfn vfly plFtF dy kfimaF vwloN hoey muËfhiraF, 1997 ivc ies Èihr dy 13000 tYksI zrfeIvrF dI hVqfl ny ieh idKf idwqf sI ik bhuq sfry adfiraF aqy sYktrF ivc kMm krn vfly hËfrF kfmy aqy nfl dI nfl BfeIcfry dy mYNbr AuhnF lokF dI hmfieq AuWqy AuWqr afey hn ijhVy inwjIkrn df, nOkrIaF guafcx df aqy syvf lfBF dy Kohy jfx df jF vDyry kr lfey jfx aqy PIsF vDfAux df ivroD kr rhy sn. iPr vI, sfry cIn ivc afm vrqfrf ieh hY ik inwjI PYktrIaF ivc kMm krn vfly kfmy afpxy mflkF aqy srkfr dy AuhnF aiDkfrIaF nfl iswDI twkr lYNdy hn ijhVy afpxy afp ƒ mflkF nfl joVdy hn jF AuhnF dI hmfieq krdy hn. iehnF tkrfvF df vrqfrf lgfqfr vfprdf rihMdf hY. aijhIaF kfrvfeIaF ivc rylvy lfeInF AuWqy jfm lfAuxy jF dÌqrF df iGrfE krnf Èfml hn. ies qoN ielfvf ÈihrF ivc kfrobfr Twp kr dyxf aqy pIVq kfimaF ƒ CotI XwkmuÈq adfiegI qoN bfad kfrobfrI adfiraF df bMd kr dyx dIaF GtnfvF afm vrqfrf bxdIaF jf rhIaF hn. aijhy kdm BfvyN AuhnF ƒ lMmy smyN leI koeI rfhq muhweIaf nhIN krdy pr AuhnF ƒ qurMq kuwJ rfhq phuMcf ky kfÌI hwd qwk ÈFq kr idMdy sn. Gol dy aijhy awzry rUp mukfblqn ies qoN awgy kuwJ BUimkf inBfAux ivc koeI bhuqf Xogdfn nhIN pfAuNdy. ieh inwjIkrn, byruËgfrI, aqy guafcIaF nOkrIaF aqy surwiKaf lfBF dy mfrc ƒ rokx ivc bhuqI vfrI asmrQ iswD huMdy hn. hux XYNgjfE ivcly vwK vwK srkfrI mlkIaq vfly adfiraF dy mËdUrF ny iek-dUsry nfl juVx df aml ÈurU kIqf hY. kYPyNg ivc vI, ijwQy srkfrI mlkIaq vfly bhuqy adfry bMd ho cuwky hn aqy iek lwK mËdUr bykfr ho cuwky hn. ies qoN bfad mËdUrF ny sÌlqf leI ivafpk eykqf bxfAux dI loV ƒ mihsUs kIqf hY. huxy huxy vwK vwK plFtF dy kfmy ijhnF ivc Auh vI bhuq sfry Èfml hn ijhVy afpxIaF nOkrIaF guaf cuwky hn aqy Auh vI ijhnF ny huxy huxy nOkrI ÈurU kIqI hY, ny iekwTy hoxf ÈurU kr idwqf hY. Auh hryk adfry dy pRqIinDF nfl mIitMgF krky sFJy ros ivKfvy jQybMd kr rhy hn ijhnF ivc ieh sfry kfmy ihwsf lYNdy hn. AuWQy srgrm kfrkuMnF nfl asIN ijhVI gwlbfq kIqI Aus qoN pqf lwgf ik Auh Èihr dIaF sfrIaF PYktrIaF dy mËdUrF nfl iml ky iek muËfhrf krn dI Xojnf bxf rhy sn.
pr aijhI iewkmuT kfrvfeI dIaF sMBfvnfvF bhuq Gwt hn. AuWQy ÈihrI pRolyqfrI dy ivc hI hor bhuq sfrIaF vMzIaF hn ijvyN afriQk, pIVIaF dI aqy iewQoN qwk ik rfjsI vI —AuhnF ivcoN kuwJ suDfrF aqy srkfr dy aqy dUsry kuwJ smfjvfdI idRÈtIkox dy JMzf brdfr hn. mËdUr jmfq dy iËlHy dy awD ivcfly XYNgjfE pfrk ijs ƒ asIN dyKx gey Auh vI Kwby pwKI aqy swjy pwKI mËdUrF aqy syvf mukq lokF dy gruwpF ivc vMizaf hoieaf sI. ienHF ivcoN pUrbly kuwJ KyqrF ivc Kfs krky idn vyly BfrU rihMdy hn aqy mgrly dUsry ihwisaF ivc Kfs krky rfq ƒ BfrU rihMdy hn. AuWQy sfƒ jo qjrbf hoieaf Aus anusfr asIN kuwJ dyr leI AuWQy ruk ky kuwJ mËdUrF nfl gwlbfq kIqI ijhVy AuWQy roËfnf qPrIh leI afAuNdy hn aqy AuhnF ivcfly grmf-grm bihsF huMdIaF sn aqy keI vfr iek-dUsry ƒ DmkfAuNdy vI sn. ies leI ies sfry ivc eykqf dI sMBfvnf Ausy qrHF dI hY ijs qrHF dI mËdUrF aqy iksfnF ivcfly hY aqy ies ivcfly ijs qrHF dI BUimkf ihjrq krky ÈihrF ivc afey iksfn inBfAuNdy hn. ies krky iek-dUsry nfl iekwTy hox dI iewCf qF hY pr AuhnF dovF dIaF hflqF ivc vKryvF hY aqy srkfr df AuhnF pRqI vqIrf hI aijhI AuWcI-pwDrI eykqf ivruwD kMm krdf hY.
suDfrF aDIn vI kuJ lokF dI hflq suDrI hY. ÈihrF aqyy ipMzF ivc dovF QfvF AuWqy ijhnF lokF nfl gwlbfq kIqI AuhnF qoN lwgdf sI ik awj vI dovF QfvF AuWqy iqwKf pfVf mOjUd hY. mfE dI agvfeI hyT smfjvfdI Xuwg dOrfn dI siQqI ivc aqy awj dI siQqI ivc bhuq Ìrk hY, kuwJ iksfn ÈihrI mËdUrF dy mukfblqn byhqr siQqI ivc hn. Auh ajy vI grIb ho skdy hn aqy afpxI hoNd bxfeI rwKx leI sMGrÈ kr rhy hn, grIb iksfn pirvfr sB qoN bdqr hflq ivc rih rhy hn-pr AuhnF kol Gwto Gwt ËmIn df iek tukVf hY ijs Aupr Auh kuwJ anfj Augf skdy hn. ieQoN qwk ik Èihr ivc vI grIb ihËrqkfrI dy hwQ pwly kuwJ nhIN rihMdf qF Auh ipMz ƒ vfps af skdf hY. axiswiKaq ÈihrI mËdUrF, Kfs krky ijhnF ƒ nOkrI qoN brKfsq kr idwqf hovy, AuWQy AuhnF kol gvfAux leI kuwJ nhIN hYY-AuhnF ƒ hflq ny iek vfr iPr tksflI pRolqfrI dI hflq ivc Dwk idwqf huMdf hY. AuhnF dI Auqpfdn dy sfDnf qwk phuMc hI nhIN rihMdI, AuhnF ƒ kuwJ bfhrlI mdd qoN ielfvf scmuwc hI BuwKmrI dI hflq dy rihmoN-krm AuWqy Cwz idwqf jFdf hY. jy AuhnF ivcoN iksy dy mF-bfp bImfr hn, jF ieQoN qwk iksy dy skUl jFdy bwcy dI PIs dyxI hY, qF Aus dI hflq bhuq hI inrfÈfjnk bx jFdI hY. ienHF ivcoN isrP Auh lok ijhVy vDyry isiKaq hn jF ijhVy koeI Cotf-motf kfrobfr ÈurU krn dy Xog hn, Auh hI pRsiQqIaF muqfibk AuhnF iksfnF dy brfbr hn ijhnF kol ËmIn hY.
nqIjy vjoN ienHF dovF jmfqF ivcfly sMGrÈ vfsqy vI eykqf krvfAuxI muÈkl hY. ÈihrF aqy aflyy duafly dy pyNzU ielfikaF ivc qkrIbn afp nuhfry ros ivKfvy aqy muËfhry lgfqfr huMdy rihMdy hn. asIN AuWQy afpxy QoVHy smyyN dy TihrfE dOrfn hI dyiKaf ik XYNgjfE aqy kYPNk ivc aqyy ies dy afly-duafly aijhIaF GtnfvF vfprdIaF afm dyKIaF sn. ipClyry Èihr ivc 20 mËdUrF ƒ iek PYktrI qoN hI igRPqfr kr ilaf igaf. jd ik Ausy idn hI iksfn iksy aglI kfAUNtI ivc AuT KVHy q AuhnF n srkfrI iemfrqF ƒ nuksfn phuMcfieaf aqy hfeIv AuWqy afvfjfeI Twp kr idwqI ikAuNik AuhnF nfl sVk vfsqy ËmIn lYx vyly DoKf kIqf igaf sI. iek mËdUr ny AuhnF dI ies kfrvfeI ƒ "gMdIaF srgrmIaF" df nF idwqf sI. pr ieko vyly vfprIaF ienHF GtnfvF ivc swcmuwc hI koeI sbMD nhIN sI aqyy nf hI asIN ajy qwk iksfnF aqy mËdUrF df koeI sfJF ivKfvf dyiKaf sI.
ies qoN vI vwD idlcspI vflI gwl ieh hyY ik dovF jmfqF duafrf kIqy jfx vfly muËfhiraF pRqI rfj (styt) dy pRqIkrm df rUp vI vwKrf vwKrf sI. ÈihrI mËdUrF ƒ sQfnk aiDkfrIaF dy Kfs iksm dy sKq qÈwdd df sfhmxf krnf pYNdf hYY, ikAuNik AuhnF df Gol jnqf ƒ spÈt qOr AuWqy nËrI pYNdf hY, Aus nfl sqf dIaF ÈihrI sItF leI gVbV vflI siQqI bx jFdI hY, aijhIaF gwlF ƒ suDfrF leI iswDI cuxOqI mMinaf jFdf hY. suDfrF bfry ienHF lokF dI mfnqf hY ik ieh qF srkfrI adfiraF df pRfeIvytkrn hY aqy nvIN pUMjIvfdI jmfq dy gTn df hI iek rfh hY. iek mËdUr ny qF ies siQqI ƒ ieMj ibafn kIqf ik Auh aqy Aus vrgy hor bhuq guwsy hn aqy AuhnF ƒ iek-dUsry nfl iekwTy ho ky cwlx dI loV hY aqy 'bfgI' -pr amrIkf qoN iBMn Auh qF ieQoN qwk ik afpxI siQqI bfry vI kuJ kihx qoN asmrQ huMdy hn, "ajy vI Ah mrn qoN nhIN zrdy BfvyN kI AuhnF kol kuJ nhIN aqy iPr vI Auh afpxf sMGrÈ jfrI rwKxgy.
sfry dyÈ ivc hI mËdUrF vwloN vwzy pwDr AuWqy kfrvfeIaF vwD rhIaF hn. sQfnk ijwqF vyly aksr AuhnF df aMq afgUaF dIaF igRPqfrIaF aqy AuhnF ƒ jylHF ivc suwtx ivc hI huMdf hY. ies dyy Ault hux jd pypr ivc Gwto Gwt pyNzU hflqF ivc suDfr dI srkfrI nIqI drj hY qF vI iksfnF dy ros ivKfieaF ƒ kuclx leI vDyryy qÈdwd kIqf jf skdf hY pr qF jy ikqy Auh kfrvfeI eynI vwzI aqy vwzy pwDr AuWqy hovy ik Auh lokF df iDafn afpxyy vwl iKwcdI hovy. AuNj qF AuhnF dIaF kfrvfeIaF Kfs krky aidwK hI rihMdIaF hn. dsMbr 2005 ivc guaFgzONg pRFq dy zONgjfE ivc AuhnF 20 iksfnF ƒ mfr idwqf igaf sI ijhVy iek pfvr plFt leI pRFpq kIqI geI ËmIn leI idwqy gey Gwt muafvjy ivruwD ros pRgt kr rhy sn. ienHF vMzIaF aqy sImfvF dy bfvjUd AuWQy ipMzF qy ÈihrF ivclI mËdUr jmfq ivc ieh Bfvnf pfeI jFdI hY ik aijhy rfh lwBy jf skdyy hn ijhnF nfl ienHF dovF vrgF ƒ joiVaf jf skdf hY. ies df muwK kfrn ieh hY ik iksfnI ivc idn-b-idn guwsf vwDdf jf irhf hYY aqyy AuhnF dI hflq ÈihrI mËdUrF vrgI hI bxdI jf rhI hY. ihËrq krky ÈihrF ƒ geyy lokF dI Aumr aqy AuQoN dIaF bdqr hflqF AuhnF ƒ ies rfh vwl ƒ awgy Dwk rhIaF hn. srgrm kfrkuMn sB imhnqkÈ jmfqF ƒ lfmbMd krn df Xqn kr rhy hn qF jo AuhnF ƒ eyykIkrx vwl qoiraf jf sky. pr ieh sfrf aml bVf lMmF aqy muÈklF Biraf hY lyikn ies ƒ isrP AuhnF ivcly pfVy ƒ pUr kyy hI ÈurU kIqf jf skdf hYY.

—cldf
Copyright © 2005 Nisot. All rights reserved.